Shloka 56
अन्तरिक्षे महाराज विनदन्तो&वतस्यथिरे । महाराज! देवता, दानव, गन्धर्व, नाग, यक्ष, पक्षी, वेदज्ञ महर्षि, स्वधाभोजी पितर, तप, विद्या तथा नाना प्रकारके रूप और बलसे सम्पन्न ओषधियाँ--ये सब-के-सब कोलाहल मचाते हुए अन्तरिक्षमें खड़े हुए थे ।।
antarikṣe mahārāja vinadanto 'vatastathā | mahārāja devatā dānavā gandharvā nāgā yakṣāḥ pakṣiṇaḥ vedajñā maharṣayaḥ svadhābhojyaḥ pitaraḥ tapaḥ vidyā tathā nānāprakārakai rūpair balaiś ca sampannā oṣadhayaḥ—ete sarve kolāhalaṁ macanta antarikṣe sthitā āsan || brahmā brahmarṣibhiḥ sārthaṁ prajāpātibhir eva ca ||
Sañjaya nói: “Tâu Đại vương, giữa trời vang dậy những tiếng hò reo. Chư thiên, Dānava, Gandharva, Nāga, Yakṣa, chim muông, các đại hiền triết thông Veda, các Pitṛ thọ hưởng lễ svadhā, chính khổ hạnh và minh triết thiêng liêng, cùng vô số dược thảo linh nghiệm mang hình dạng và sức lực khác nhau—tất cả đều đứng lơ lửng giữa không trung, làm dậy lên một cơn náo động lớn. Brahmā cũng hiện diện, cùng các Brahmarṣi và các Prajāpati.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames the battlefield events as witnessed by the entire cosmos: gods, ancestors, seers, and even personified forces like austerity and knowledge. Ethically, it underscores that war and human choices are not merely private acts; they stand under the scrutiny of dharma and the moral order, with consequences that reverberate beyond the human realm.
Sañjaya describes a vast, noisy assembly of celestial and semi-celestial beings gathered in the sky, as if to observe a decisive moment in the Kurukṣetra war. Brahmā himself appears with Brahmarṣis and Prajāpatis, intensifying the sense that a moment of great cosmic significance is unfolding.