Shloka 45
रथैश्व कुण्जरैश्वैव न प्राज़्ायत किड्चन । मरे हुए घोड़ों, पैदलों, रथों और हाथियोंसे पट जानेके कारण वहाँकी ऊँची-नीची भूमिका कुछ पता नहीं लगता था ।। नापि स्वे न परे योधा: प्राज्ञायन्त परस्परम्
rathaiś ca kuñjaraiś caiva na prājñāyata kiñcana | na api sve na pare yodhāḥ prājñāyanta parasparam ||
Sañjaya thưa: Xe chiến và voi nằm ngổn ngang khắp nơi, khiến không còn phân biệt rõ được điều gì. Mặt đất chỗ cao chỗ trũng cũng không thể nhận ra, vì bị phủ kín bởi những kẻ ngã xuống—ngựa chết, bộ binh, chiến xa và voi. Trong cơn hỗn loạn ấy, các chiến sĩ không nhận ra nổi cả phe mình lẫn phe địch; họ không thể nhận diện nhau giữa biển tàn sát.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral and human cost of war: violence breeds such overwhelming chaos that even basic discernment—friend versus foe, the very shape of the earth—collapses. It implicitly warns that adharma-driven conflict destroys clarity, order, and humane recognition.
Sañjaya describes the battlefield so densely covered with fallen horses, infantry, chariots, and elephants that the terrain cannot be distinguished. The fighting has become so confused that warriors cannot recognize their own allies or identify enemies, losing mutual recognition amid the carnage.