Shloka 24
आ देवात् त्वत्समं तेषां न पश्यामि शृणोमि च । कुन्तीकुमार! इस भूमण्डलपर दूसरा कोई पुरुष तुम्हारे समान योद्धा नहीं है। यहाँसे देवलोकतक धनुष धारण करनेवाले जो कोई भी रणदुर्मद क्षत्रिय हैं, उनमेंसे किसीको भी मैं तुम्हारे समान न तो देखता हूँ और न सुनता ही हूँ ।। ब्रह्मणा च प्रजा: सृष्टवा गाण्डीवं च महद् धनु:,प्रयाहि शीघ्र॑ गोविन्द सूतपुत्रजिघांसया । “गोविन्द! अब मेरा रथ तैयार हो। उसमें पुनः उत्तम घोड़े जोते जायँ और मेरे उस विशाल रथमें सब प्रकारके अस्त्र-शस्त्र सजाकर रख दिये जायाँ। अअभ्वारोहियोंद्वारा सिखलाये और टहलाये गये घोड़े रथसम्बन्धी उपकरणोंसे सुसज्जित हो शीघ्र यहाँ आवें और आप सूतपुत्रके वधकी इच्छासे जल्दी ही यहाँसे प्रस्थान कीजिये” येन त्वं युध्यसे पार्थ तस्मान्नास्ति त्ववा सम: । पार्थ! ब्रह्माजीने सम्पूर्ण प्रजाकी सृष्टि की है और उन्होंने ही उस विशाल धनुष गाण्डीवकी भी रचना की है, जिसके द्वारा तुम युद्ध करते हो; अतः तुम्हारी समानता करनेवाला कोई नहीं है
ā devāt tvat-samaṁ teṣāṁ na paśyāmi śṛṇomi ca | kuntīkumāra! iha bhūmaṇḍale dvitīyo na kaścid api puruṣas tvat-samaḥ yoddhā | iha devalokāntaṁ yāvat dhanur-dhāriṇaḥ ye kecid raṇa-durmadāḥ kṣatriyās teṣāṁ madhye tvat-samaṁ na paśyāmi na śṛṇomi ca ||
Sañjaya nói: “Hỡi con của Kuntī, trong số những chiến binh từ cõi đất này cho đến tận thiên giới—những kẻ mang cung và dữ dội vì kiêu hãnh chiến trận—ta không thấy, cũng chẳng từng nghe có ai ngang ngươi. Trên toàn cõi đất này, không có người thứ hai sánh được với ngươi về tài chiến đấu.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the epic’s martial-ethical ideal that true excellence is recognized not merely by self-assertion but by credible witness: Sañjaya, as narrator, testifies that Arjuna’s prowess is unparalleled, framing him as a uniquely qualified agent in a dharma-charged war.
In Karṇa Parva’s battle account, Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra and highlights Arjuna’s supremacy among all bow-bearing warriors, intensifying the dramatic contrast between the Pāṇḍava champion and the Kaurava forces led by Karṇa.