Shloka 63
कर्णनिधनवृत्तान्तनिवेदनम् | Reporting Karṇa’s Fall to Yudhiṣṭhira
अधर्म नात्र पश्यन्ति धर्मतत्त्वार्थदर्शिन: । प्राणसंकटकालमें, विवाहमें, समस्त कुटुम्बियोंके प्राणान््तका समय उपस्थित होनेपर तथा हँसी-परिहास आरम्भ होनेपर यदि असत्य बोला गया हो तो वह असत्य नहीं माना जाता। धर्मके तत्त्वको जाननेवाले विद्वान् उक्त अवसरोंपर मिथ्या बोलनेमें पाप नहीं समझते ।।
adharma nātra paśyanti dharmatattvārthadarśinaḥ | prāṇasaṅkaṭakāle, vivāhe, samasta-kuṭumbiyāṁ-ke prāṇāntakaḥ samaya upasthita honepar tathā haṁsī-parihāsa ārambha honepar yadi asatya bolā gayā ho to vaha asatya nahīṁ mānā jātā | dharmake tattvako jānanevāle vidvān ukta avasaroṁpar mithyā bolane meṁ pāpa nahīṁ samajhate || yaḥ stenaiḥ saha sambandhān mucyate śapathair api
Thần Vāyu nói: Những bậc hiền trí thật sự thấu đạt ý nghĩa và nguyên lý của dharma không thấy đây là adharma. Nếu lời không thật được thốt ra để cứu mạng trong lúc nguy cấp, vào thời điểm hôn lễ, khi sinh mạng của cả một gia tộc lâm nguy, hoặc khi cuộc đùa vui và trêu ghẹo đã bắt đầu, thì lời ấy không bị xem là “dối trá” theo nghĩa đạo đức. Người trí hiểu cốt tủy của dharma không coi việc nói điều không thật trong những dịp ấy là tội. Hơn nữa, kẻ được giải thoát khỏi sự liên hệ với bọn trộm cướp—even bằng lời thề—cũng không bị trách cứ.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
Truthfulness is a central value, but dharma is context-sensitive: in situations like saving life, marriage conventions, protecting a family from imminent death, or playful joking, a statement that is technically untrue may not carry the moral fault of ‘lying’ when it serves a higher ethical purpose and lacks harmful intent.
Vāyudeva is articulating a dharma-śāstric principle: the ethical evaluation of speech depends on circumstance and intention. He lists recognized contexts where ‘asatya/mithyā’ is treated as non-sinful, and adds that even an oath used to sever ties with wrongdoers (like thieves) is not censured.