Shloka 753
युधिष्ठिरस्य धनंजय-प्रति गर्हा
Yudhiṣṭhira’s Reproach to Dhanaṃjaya
विमानैरप्सर:सज्जैरगीतवादित्रनि:स्वनै: | युद्धकुशल वीरोंके विशाल
sañjaya uvāca | vimānaiḥ apsaraḥ-sajjaiḥ gīta-vāditra-niḥsvanaiḥ | yuddha-kuśala-vīrāṇāṃ viśāla-vistṛta-lohita-locanaiḥ kamala-candra-samāna-mukhaiś ca mastakaiḥ sarvā yuddha-bhūmiḥ samantād ācchāditā | bhūtale yathā kolāhalaḥ, tathā ākāśe'pi lokānāṃ śrūyate | tatra vimāneṣu niṣaṇṇāḥ śreṇī-śreṇī apsaraso gīta-vādyānāṃ madhura-dhvaniṃ prasārayanti |
Sañjaya nói: Những cỗ xa trời (vimāna) đầy các apsarā vang dội tiếng ca và nhạc khí. Khắp chiến địa bốn bề bị phủ kín bởi những thủ cấp bị chém rời của các dũng sĩ tinh thông chiến trận—đôi mắt rộng đỏ lừ máu, gương mặt được ví như sen và trăng. Tiếng náo động dưới đất cũng vọng lên trời mà người ta nghe rõ. Nơi ấy, từng đoàn từng đoàn apsarā ngồi trên những xa trời, rải lan âm thanh ngọt ngào của ca hát và nhạc điệu—một khúc đệm thiên giới rờn rợn cho cuộc tàn sát, như báo rằng các chiến binh đang bước sang cõi khác ngay khi bạo lực của trận chiến lên đến tột đỉnh.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the Mahābhārata’s recurring moral tension: heroic prowess and worldly glory culminate in death and devastation, while the cosmos remains indifferent yet orderly—signaled by celestial beings and music. It invites reflection on the cost of war and the transience of embodied life, even for celebrated warriors.
Sañjaya describes the battlefield at a climactic moment: severed heads of warriors cover the ground, the din of battle rises so intensely it seems to fill even the sky, and apsarases in aerial cars are portrayed as singing and playing instruments above—framing the slaughter as both horrific and cosmically witnessed.