Shloka 49
युधिष्ठिरस्य धनंजय-प्रति गर्हा
Yudhiṣṭhira’s Reproach to Dhanaṃjaya
तैर्युक्ते रथमास्थाय प्रायाद् राजा पराड्मुख: । उस समय दाँतोंके समान सफेद रंग और काली पूँछवाले जो घोड़े युधिष्ठिरकी सवारीमें थे
tair yukte ratham āsthāya prāyād rājā parāṅmukhaḥ |
Sañjaya nói: Nhà vua (Yudhiṣṭhira) lên cỗ chiến xa được thắng bằng chính những con ngựa ấy, quay mặt rời chiến địa và hướng về doanh trại. Khoảnh khắc ấy phơi bày gánh nặng đạo lý của chiến tranh: ngay cả một bậc quân vương chính trực, bị làn sóng giao tranh và sự sụp đổ của trật tự cuốn lấp, cũng phải thoái lui—một dấu hiệu của tính mong manh nơi con người và cái giá luân lý nghiệt ngã của cuộc tương tàn giữa ruột thịt.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical and psychological burden of war: even a dharmic king may be driven to withdraw when the battle turns chaotic. It underscores that righteousness is tested not only by ideals but by endurance under extreme violence and loss.
Sañjaya reports that King Yudhiṣṭhira mounts a chariot harnessed with the same horses and turns away from the battlefield, heading toward the camp—indicating a retreat amid the pressure of the ongoing conflict.