Adhyaya 24

Verse 1

#फ्सपान () आकजअा+- ३. नीलकण्ठी टीकामें अश्व-शास्त्रके अनुसार घोड़ोंके रंग और लक्षण आदिका परिचय दिया गया है। उसमेंसे कुछ आवश्यक बातें यहाँ यथास्थान उद्धृत की जाती हैं। सारंगका रंग सूचित करनेवाला रंग इस प्रकार है-- सितनीलारुणो वर्ण: सारंगसदृशश्व सः । २. कबूतरका रंग बतानेवाला वचन यों मिलता है-- पारावतकपोताभ: सितनीलसमन्वयात्‌ | 3. काम्बोज (काबुल)-के घोड़ोंका लक्षण-- महाललाटजघनस्कन्धवक्षोजवा हया: । दीर्घग्रीवायता हस्वमुष्का: काम्बोजका: स्मृता: ।। जिनके ललाट

Dhṛtarāṣṭra nói: “Sañjaya, những vị vua này—do Vṛkodara (Bhīma) dẫn đầu—đã trở về từ trận chiến, đủ sức làm rung chuyển và khiến cả quân đội chư thiên cũng phải khốn đốn. Hãy kể cho ta điều gì đã xảy ra.”

Verse 2

सम्प्रयुक्त: किलैवायं दिष्टर्भवति पूरुष: । तस्मिन्नेव च सर्वार्था: प्रदृश्यन्ते पृथग्विधा:

Dhṛtarāṣṭra nói: Quả thật, con người này chỉ được vận mệnh thúc đẩy mà thôi. Chính trong vận mệnh ấy, mọi mục đích và kết cục—mỗi điều theo một dạng riêng—đều hiện ra như nương tựa vào mệnh lệnh vô hình điều khiển biến cố.

Verse 3

दीर्घ विप्रोषित: कालमरण्ये जटिलो5जिनी । अज्ञातश्वैव लोकस्य विजहार युधिष्िर:

Dhṛtarāṣṭra nói: “Trong một thời gian dài, Yudhiṣṭhira sống xa dân mình, trú nơi rừng thẳm—tóc bện rối, khoác da nai—ẩn mình khỏi thế gian, và ngày tháng trôi qua trong che giấu.”

Verse 4

स एव महतीं सेनां समावर्तयदाहवे । किमन्यद्‌ दैवसंयोगान्मम पुत्रस्य चाभवत्‌

Dhṛtarāṣṭra nói: “Chỉ một mình ông ta đã khiến đại quân ấy trở lại trật tự ngay giữa chiến trận. Với con trai ta, còn điều gì khác có thể xảy ra, nếu không do sự hội tụ của số mệnh?”

Verse 5

जो राजा युधिष्छिर दीर्घकालतक जटा और मृगचर्म धारण करके वनमें रहे और कुछ कालतक लोगोंसे अज्ञात रहकर भी विचरे हैं, वे ही आज रणभूमिमें विशाल सेना जुटाकर चढ़ आये हैं, इसमें मेरे तथा पुत्रोंके दैवयोगके सिवा दूसरा क्या कारण हो सकता है? ।।

Dhṛtarāṣṭra nói: “Chính vua Yudhiṣṭhira ấy—kẻ đã ở trong rừng suốt thời gian dài, để tóc bện thành búi rối và khoác da nai, lại còn có lúc lang thang một thời gian mà người đời không hay biết—nay đã tập hợp một đại quân mênh mông rồi kéo đến chiến địa. Với ta và các con ta, ngoài sự vận hành của số mệnh, còn có nguyên do nào khác được chăng? Quả thật con người sinh ra vốn bị ràng buộc với định mệnh; và chính định mệnh ấy lôi kéo người ta vào một cảnh ngộ mà tự thân họ cũng chẳng muốn chọn.”

Verse 6

द्यूतव्यसनमासाद्य क्लेशितो हि युधिष्ठिर: । स पुनर्भागधेयेन सहायानुपलब्धवान्‌

Dhṛtarāṣṭra nói: “Khi Yudhiṣṭhira sa vào thói nghiện cờ bạc đưa đến diệt vong, quả thật ông đã bị dày vò khổ sở. Thế nhưng, nhờ vận may xoay chuyển, ông lại giành được nhiều đồng minh.”

Verse 7

अद्य मे केकया लब्धा: काशिका: कोसलाश्ष ये । चेदयश्नापरे वड़ा मामेव समुपाश्रिता:

Dhṛtarāṣṭra nói: “Hỡi người đánh xe Sañjaya, hôm nay phe ta đã có được người Kekaya, cùng với dân Kāśī và Kosala. Người Cedi nữa, và các Vaṅga khác, cũng chỉ nương tựa nơi ta.”

Verse 8

पृथिवी भूयसी तात मम पार्थस्य नो तथा । इति मामब्रवीत्‌ सूत मन्दो दुर्योधन: पुरा

Dhṛtarāṣṭra nói: “Hỡi người đánh xe, từ lâu kẻ ngu muội Duryodhana đã nói với ta rằng: ‘Thưa cha, lúc này dân Kekaya, Kāśī, Kosala và xứ Cedi đã đến trợ giúp con. Những kẻ khác—cả người Vanga nữa—cũng chỉ nương tựa nơi con. Cha kính yêu, phần lớn cõi đất này đứng về phía con, chứ không về phía Pārtha (Arjuna).’”

Verse 9

तस्य सेनासमूहस्य मध्ये द्रोण: सुरक्षित: । निहतः पार्षतेनाजी किमन्यद्‌ भागधेयत:

Dhṛtarāṣṭra nói: “Ngay giữa đại quân ấy, Droṇa—được canh phòng nghiêm mật—vẫn bị con trai của Pṛṣat (Dṛṣṭadyumna) giết trên chiến địa. Ngoài định mệnh ra, còn nguyên do nào khác?”

Verse 10

मध्ये राज्ञां महाबाहुं सदा युद्धाभिनन्दिनम्‌ । सर्वस्त्रिपारगं द्रोणं कथं मृत्युरुपेयिवान्‌

Dhṛtarāṣṭra nói: “Giữa hàng các vua chúa đứng đó là Droṇa—bậc đại lực, luôn hoan hỷ trước chiến trận, tinh thông trọn vẹn mọi binh khí và võ nghệ. Một người như thế, sao lại có thể gặp cái chết?”

Verse 11

समनुप्राप्तकृच्छोी 5हं मोहं परममागत: । भीष्मद्रोणौ हतीौ श्रुत्वा नाहं जीवितुमुत्सहे

Dhṛtarāṣṭra nói: “Tai ương nặng nề đã ập xuống ta, và ta rơi vào mê muội sâu thẳm nhất. Nghe tin Bhīṣma và Droṇa đã bị sát hại, ta không còn ý chí để tiếp tục sống nữa.”

Verse 12

यन्मां क्षत्ताब्रवीत्‌ तात प्रपश्यन्‌ पुत्रगृद्धिनम्‌ । दुर्योधनेन तत्‌ सर्व प्राप्त सूत मया सह

Dhṛtarāṣṭra nói: “Này con yêu, thấy ta bị lòng tham luyến con cái thiêu đốt, viên đại thần thân cận Vidura đã từng nói với ta những điều gì—giờ đây tất cả những điều ấy cũng đang giáng xuống Duryodhana, cùng với ta, hỡi Sūta.”

Verse 13

नृशंसं तु परं नु स्यात्‌ त्यक्त्वा दुर्योधनं यदि । पुत्रशेषं चिकीर्षेयं कृत्स्नं न मरणं व्रजेत्‌

Dhṛtarāṣṭra nói: “Nếu bỏ rơi Duryodhana mà chỉ lo giữ lấy phần con còn lại, chẳng phải đó là tột cùng tàn nhẫn sao? Nhưng nếu ta làm vậy, có lẽ sự diệt vong toàn diện—cái chết cho tất cả—sẽ không nhất thiết xảy ra.”

Verse 14

यो हि धर्म परित्यज्य भवत्यर्थपरो नर: । सोअस्माच्च हीयते लोकात्‌ क्षुद्रभावं च गच्छति

Dhṛtarāṣṭra nói: “Kẻ nào từ bỏ dharma mà chỉ chuyên tâm vào lợi lộc vật chất, kẻ ấy ngay trong đời này cũng đánh mất phúc lợi chân thật và rơi vào cảnh hèn mọn, thấp kém.”

Verse 15

अद्य चाप्यस्य राष्ट्रस्य हतोत्साहस्य संजय । अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति,संजय! आज इस राष्ट्रका उत्साह भंग हो गया। प्रधानके मारे जानेसे अब मुझे किसीका जीवन शेष रहता नहीं दिखायी देता

Vua Dhṛtarāṣṭra nói: “Ngay hôm nay, hỡi Sañjaya, khí phách của vương quốc này đã bị nghiền nát. Khi cột trụ chính đã bị đánh gục, ta không còn thấy chút tàn dư nào của sinh lực hay hy vọng còn lại cho chúng ta nữa.”

Verse 16

कथं स्यादवशेषो हि धुर्ययोरभ्यतीतयो: । यौ नित्यमुपजीवाम: क्षमिणौ पुरुषर्षभौ

Vua Dhṛtarāṣṭra nói: “Làm sao còn có kẻ sống sót, khi hai dũng tướng bậc nhất ấy đã khuất? Chúng ta vẫn nương tựa mà sống nhờ những bậc anh hùng nhẫn nại, vững như bò mộng giữa loài người. Nay những trụ cột ấy đã rời cõi thế, làm sao một binh sĩ nào trong quân ta còn có thể sống?”

Verse 17

व्यक्तमेव च मे शंस यथा युद्धमवर्तत । के<्युध्यन्‌ के व्यपाकुर्वन्‌ के क्षुद्रा: प्राद्रवन्‌ भयात्‌

Vua Dhṛtarāṣṭra nói: “Hãy nói cho ta thật rõ trận chiến đã diễn ra thế nào. Ai còn tiếp tục giao tranh, ai quay lưng rút lui, và ai—hèn kém, nhát gan—đã bỏ chạy vì sợ hãi?”

Verse 18

संजय! वह युद्ध जिस प्रकार हुआ था, सब साफ-साफ मुझसे बताओ। कौन-कौन वीर युद्ध करते थे, कौन किसको परास्त करते थे और कौन-कौन-से क्षुद्र सैनिक भयके कारण युद्धके मैदानसे भाग गये थे ।।

Vua Dhṛtarāṣṭra nói: “Sañjaya, hãy kể cho ta rõ ràng và đầy đủ trận chiến ấy đã diễn ra thế nào: những anh hùng nào giao tranh, ai khuất phục ai, và những tên lính hèn mọn nào—vì sợ hãi—đã bỏ chạy khỏi chiến địa. Và cũng hãy tâu cho ta về Dhanañjaya (Arjuna): bậc tráng sĩ bậc nhất trong hàng chiến xa đã làm những công việc gì. Bởi nỗi sợ lớn nhất của chúng ta phát sinh từ chàng, và từ Vṛkodara (Bhīma)—người bà con nhưng đứng về phía kẻ thù.”

Verse 19

यथा<<सीच्च निवृत्तेषु पाण्डवेयेषु संजय । मम सैन्यावशेषस्य संनिपात: सुदारुण:,संजय! पाण्डव-सैनिकोंके पुनः युद्धभूमिमें लौट आनेपर मेरी शेष सेनाके साथ जिस प्रकार उनका अत्यन्त भयंकर संग्राम हुआ था, वह कहो

Vua Dhṛtarāṣṭra nói: “Hỡi Sañjaya, hãy kể cho ta: khi các con của Pāṇḍu trở lại chiến trường, cuộc đụng độ ghê gớm nhất đã xảy ra thế nào giữa họ và phần quân còn sót lại của ta.”

Verse 20

कथं च वो मनस्तात निवृत्तेष्वडभवत्‌ तदा । मामकानां च ये शूरा: के कांस्तत्र न्यवारयन्‌

Vua Dhṛtarāṣṭra nói: “Này con yêu, khi quân Pandava đã quay lui, lúc ấy lòng con ở trong trạng thái nào? Và trong hàng dũng sĩ phe ta—ai đã ở đó ngăn giữ những anh hùng nào của phe địch?”

Verse 24

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्ये चतुर्विशो5ध्याय: ।। २४ ।। इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत संशप्तकवधपर्वमें धृतराष्ट्रवाक्यविषयक चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Như vậy, trong bộ Śrī Mahābhārata, thuộc Droṇa Parva—cụ thể là phần nói về việc sát hại đội Saṁśaptaka—chương thứ hai mươi bốn, được trình bày như lời của vua Dhṛtarāṣṭra, đến đây kết thúc. Lời kết (colophon) này đánh dấu sự hoàn tất của một đơn vị tự sự, đặt các biến cố vào trọng lực đạo lý của chiến tranh và trong mạch truy vấn không dứt của nhà vua trước cảnh tàn phá đang lan rộng.