Shloka 18
भीष्मपर्व — अध्याय ६६: तुमुलसंग्रामवर्णनम्
The Tumult of Battle Described
रणाजड्ुणं समभवन्म्रावाससंनिभम् | जहाँ-तहाँ मरकर गिरे हुए मनुष्य, हाथी और घोड़ोंसे वह सारी रणभूमि मृत्युके निवासस्थान-सी प्रतीत होती थी ।। १७ है ।। पिनाकमिव रुद्रस्य क्रुद्धस्याभिघ्नत: पशून्,भीमसेनकी उस संहारकारिणी भयंकर गदाको लोगोंने प्रलयकालमें पशुओं (जीवों)- का संहार करनेवाले रुद्रके पिनाक और यमदण्डके समान भयंकर देखा। उसकी आवाज इन्द्रके वज्के समान थी
raṇāj juṇaṁ samabhavan mṛtāvāsa-sannibham | jahāṁ-tahāṁ mṛtakaṁ gire huye manuṣyā hastinaś ca hayāś ca—tena sā sarvā raṇabhūmir mṛtyu-nivāsa-sthānā-sadṛśī pratibhāti sma || pinākam iva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn, bhīmasenasya sā saṁhāra-kāriṇī bhayaṅkarī gadā pralayakāle paśūn (jīvān) saṁharataḥ rudrasya pinākaṁ yama-daṇḍaṁ ca samāṁ bhayaṅkarī dṛṣṭā | tasyāḥ śabda indrasya vajra-sadṛśaḥ ||
Sañjaya nói: Chiến địa đã trở nên như chính nơi cư ngụ của Thần Chết. Khắp nơi là người, voi và ngựa ngã gục, khiến toàn bộ mặt đất tựa một chốn ở của tử vong. Và cây chùy ghê rợn, gieo tàn sát của Bhīmasena, người ta thấy đáng sợ như cây cung Pināka của Rudra khi Ngài nổi giận để diệt muôn loài vào thời đại hủy diệt, và như trượng phạt của Yama. Tiếng va đập của nó vang rền như lôi chùy của Indra.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral gravity of war: when violence reaches its peak, the battlefield becomes indistinguishable from Death’s domain. By comparing Bhīma’s weapon to Rudra’s and Yama’s instruments, the text frames martial power as awe-inspiring yet bound to destruction and karmic consequence.
Sañjaya describes the scene of carnage: corpses of men, elephants, and horses cover the field. He then highlights Bhīmasena’s fearsome mace, whose sound and effect are likened to divine weapons associated with cosmic destruction and death.