Shloka 44
Chapter 19: Prativyūha of the Pāṇḍavas — Vajra (Acala) Formation and Dawn Omens
सर्व झणझणी भूतमासीत् तालवनेष्विव । तीव्र वेगसे धूलकी वर्षा होने लगी। कुछ भी सूझ नहीं पड़ता था। सहसा वायुके वेगसे ध्वज हिलने लगे। पताकासहित वे ध्वज सूर्यके समान तेजस्वी जान पड़ते थे। उन्हें सोनेके हार और सुन्दर वस्त्रोंसे सजाया गया था। उनमें छोटी-छोटी घंटियोंके साथ झालरें बँधी थीं, जिनके मधुर शब्द सब ओर फैल रहे थे। इस प्रकार उन महान् ध्वजोंके शब्दसे ताड़के जंगलोंकी भाँति उस रणभूमिमें सब ओर झन-झनकी आवाज हो रही थी ।। एवं ते पुरुषव्याप्रा: पाण्डवा युद्धनन्दिन:,इस प्रकार युद्धसे आनन्दित होनेवाले पुरुष-सिंह पाण्डव आपके पुत्रकी वाहिनीके सामने व्यूह बनाकर खड़े थे और हमारे योद्धाओंकी रक्त और मज्जा भी सुखाये देते थे। गदाधारी भीमसेनको आगे खड़ा देख हमारी सारी सेना भयभीत हो रही थी
sarva-jhaṇjhaṇī-bhūtam āsīt tāla-vaneṣv iva | tīvra-vegena dhūlī-varṣā babhūva; na kiñcid dṛśyate sma | sahasā vāyu-vegena dhvajāś calitum ārabdhāḥ | patākā-sahitās te dhvajāḥ sūrya-sama-tejasaḥ pratibhānti sma | suvarṇa-hāraiḥ sundara-vastraiś ca alaṅkṛtāḥ | teṣu kṣudra-ghaṇṭikābhiḥ saha jhālarā baddhāḥ, yāsāṃ madhura-śabdāḥ sarvato vyāptāḥ | evaṃ teṣāṃ mahā-dhvajānāṃ śabdena tāla-vana-vad raṇa-bhūmau sarvato jhaṇ-jhaṇā-śabdo babhūva || evaṃ te puruṣa-vyāghrāḥ pāṇḍavā yuddha-nandinaḥ tava putrasya vāhinīm abhimukhaṃ vyūhaṃ kṛtvā tiṣṭhanti sma, asmākaṃ yodhānāṃ rudhira-majjāṃś ca śoṣayanta iva | gadā-dhāriṇaṃ bhīmasenaṃ purataḥ dṛṣṭvā asmākaṃ sarvā senā bhaya-bhītā babhūva ||
Sañjaya thưa: “Khắp nơi vang lên tiếng leng keng rộn rã, như trong một rừng thốt nốt. Một cơn bão bụi bị cuốn đi với tốc lực dữ dội trùm xuống, khiến không thể nhìn rõ điều gì. Bỗng nhiên, dưới sức gió, các chiến kỳ bắt đầu nghiêng ngả. Với những lá phướn, các ngọn cờ ấy sáng chói như mặt trời—được trang sức bằng vòng hoa vàng và vải vóc tinh mỹ. Tua cờ được buộc kèm những chuông nhỏ, tiếng ngân ngọt lan khắp bốn phương. Vì thế, bởi âm thanh của những chiến kỳ lớn lao ấy, chiến địa rền vang tiếng lanh canh khắp nơi, như rừng thốt nốt trong gió. “Như vậy, các Pāṇḍava—những tráng sĩ như sư tử, vui thích chiến trận—đã đứng đối diện đạo quân của con trai ngài, bày thành trận thế, như thể sẽ làm khô cạn máu và tủy của các chiến binh chúng ta. Thấy Bhīmasena cầm chùy đứng ở tuyến đầu, toàn quân ta đều bị nỗi sợ hãi bao trùm.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how external signs—noise, dust, and the splendor of banners—intensify the inner states of warriors. It underscores a moral-psychological truth often seen in the Mahābhārata: courage and fear spread through perception and leadership; the presence of a formidable champion (Bhīma) can shake an army’s resolve even before combat begins.
Sañjaya describes the battlefield just as the Pāṇḍavas stand arrayed against Duryodhana’s forces. A fierce wind raises a blinding dust-storm; banners with pennons, fringes, and bells sway and ring loudly, making the field resound. The Pāṇḍavas hold their formation, and the Kaurava army becomes fearful on seeing Bhīma at the front with his mace.