Shloka 39
धूल मेघोंकी घटा-सी छा गयी। उसमें अस्त्र-शस्त्रोंकी चमक बिजलीकी प्रभाके समान व्याप्त हो रही थी, धनुषोंकी टंकारध्वनि अत्यन्त भयंकर प्रतीत होने लगी ।। बाणशड्खप्रणादाश्न भेरीणां च महास्वना: । रथघोषश्न संजज्ञे सेनयोरुभयोरपि,बाणों, शंखों तथा भेरियोंके सम्मिलित शब्द जोर-जोरसे सुनायी देने लगे। साथ ही दोनों सेनाओंमें रथोंकी घरघराहट भी दूरतक फैलने लगी
bāṇaśaṅkhapraṇādāś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ | rathaghoṣaś ca saṃjajñe senayor ubhayor api ||
Sañjaya nói: Tiếng rít của tên, tiếng tù và, và tiếng trống chiến vang dội cùng lúc; rồi cả tiếng ầm ầm của chiến xa cũng nổi lên trong cả hai đạo quân. Chiến địa bị bụi nuốt chửng như một khối mây dày, còn ánh lóe của binh khí lan khắp như tia chớp—điềm gở báo trước bạo lực sắp tràn ra.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse is primarily descriptive rather than doctrinal: it highlights how collective violence gathers momentum through signals, instruments, and weaponry. Ethically, it frames war as an overwhelming force—audible and inescapable—reminding the listener that once conflict is unleashed, it engulfs all sides alike.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the battle has fully surged: arrows hiss, conches blare, drums thunder, and chariots rumble across both armies. The scene conveys the immediate escalation into large-scale combat.