Shloka 8
Adhyāya 51: Kṛṣṇa’s Leave-Taking and Departure for Dvārakā (द्वारकागमनानुमति)
नदीपर्वतजालै श्व सर्वतः परिभूषितम् । विविधाभिस्तथा चाद्धिः सततं समलंकृतम्
nadī-parvata-jālaiś ca sarvataḥ paribhūṣitam | vividhābhis tathā cādbhiḥ satataṃ samalaṅkṛtam || idaṃ jagad ekaṃ brahma-vanaṃ; avyaktā prakṛtir asyādiḥ | pañca mahābhūtāni daśendriyāṇi caikaṃ manaḥ—iti ṣoḍaśa-viśeṣair asya vistāraḥ | idaṃ carācara-prāṇibhiḥ paripūrṇam | sūrya-candra-prabhṛtibhiḥ prakāśaiḥ prakāśitam | graha-nakṣatraiḥ suśobhitam | nadī-parvata-saṅghaiḥ sarvataḥ vibhūṣitam | nānā-vidhair adbhiḥ satataṃ alaṅkṛtam | etad eva sarva-bhūtānāṃ jīvanaṃ sarva-prāṇināṃ ca gatiḥ | asmin brahma-vane kṣetrajñaś carati ||
Thần Vāyu nói: “Toàn thể thế gian này là một khu rừng của Phạm (Brahman). Khởi nguyên của nó là Prakṛti vô hiển (avyakta). Sự trải rộng của nó mở ra qua mười sáu nguyên lý phân biệt—năm đại (ngũ đại), mười căn (thập căn), và một tâm (ý). Nó đầy ắp các loài hữu tình, động và bất động; được soi sáng bởi ánh mặt trời và mặt trăng; được điểm trang bởi các hành tinh và tinh tú; được tô đẹp bốn phía bởi mạng lưới sông ngòi và dãy núi; và luôn được trang sức bởi muôn dạng nước. Chính đây là sinh mệnh của mọi loài và là đường đi của hết thảy chúng sinh. Trong khu rừng Phạm ấy, Kẻ Biết Ruộng (kṣetrajña) lang thang.”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse presents a Sāṅkhya-like vision: the cosmos is ‘Brahman’s forest,’ arising from unmanifest Prakṛti and unfolding through elements, senses, and mind, while the kṣetrajña (conscious knower) moves within it as the witnessing principle. Ethical force: cultivate discernment between Nature’s changing display and the steady knower, supporting detachment and right understanding.
Vāyu-deva is instructing the listener by describing the world’s structure and beauty—sun, moon, stars, rivers, mountains, waters—then reframing it philosophically as a field of experience in which the kṣetrajña dwells and ‘wanders,’ guiding the audience toward metaphysical insight rather than mere description.