Shloka 54
Adhyāya 42 — Mahābhūta–Indriya–Adhyātma-Vyavasthā
Brahmā’s Instruction on Elements and Faculties
अग्नि जिसका रूप है, रुधिर जिसका प्रवाह है, पवन जिसका स्पर्श है, पृथ्वी जिसमें हाड़-मासं आदि कठोर रूपमें प्रकट है, आकाश जिसका कान है, जो रोग और शोकसे चारों ओरसे घिरा हुआ है, जो पाँच प्रवाहोंसे आवृत है, जो पाँच भूतोंसे भलीभाँति युक्त है, जिसके नौ द्वार हैं, जिसके दो (जीव और ईश्वर) देवता हैं, जो रजोगुणमय, अदृश्य (नाशवान), (सुख, दुःख और मोहरूप) तीन गुणोंसे तथा वात, पित्त और कफ--इन तीन धातुओंसे युक्त है, जो संसर्गमें रत और जड है, उसको शरीर समझना चाहिये || ५१-- ५३ ।। दुश्चर॑ सर्वलोके5स्मिन् सत्त्वं प्रति समाश्रितम् । एतदेव हि लोकेडस्मिन् कालचक्रं प्रवर्तते,जिसका सम्पूर्ण लोकमें विचरण करना दुः:खद है, जो बुद्धिके आश्रित है, वही इस लोकमें कालचक्र है
agnir yasya rūpaṁ, rudhiraṁ yasya pravāhaḥ, pavano yasya sparśaḥ, pṛthivī yatra hāḍa-māṁsādi kaṭhora-rūpeṇa prakaṭā, ākāśaṁ yasya karṇaḥ; yo roga-śokābhyāṁ sarvataḥ parivṛtaḥ; yaḥ pañca-pravāhaiḥ āvṛtaḥ; yaḥ pañca-bhūtaiḥ samyag yuktaḥ; yasya nava dvārāṇi; yasya dvau (jīva-īśvarau) devatau; yaḥ rajo-guṇamayaḥ, adṛśyaḥ (nāśavān), sukha-duḥkha-moha-rūpaiḥ tribhir guṇaiḥ vāta-pitta-kapha-nāmabhiś ca tribhir dhātubhiḥ yuktaḥ; yaḥ saṁsarge rataḥ jaḍaś ca—taṁ śarīraṁ vijānīyāt. duścaraṁ sarva-loke ’smin sattvaṁ prati samāśritam; etad eva hi loke ’smin kāla-cakraṁ pravartate.
Vāyu nói: “Cái có lửa làm hình tướng, máu làm dòng chảy, gió làm sự xúc chạm; trong đó địa đại hiện ra như phần cứng rắn của xương và thịt; lấy hư không làm ‘tai’; bị bệnh tật và sầu khổ vây bủa bốn phía; bị bao phủ bởi năm dòng chảy; được cấu thành đầy đủ bởi năm đại; có chín cửa; có hai vị thần—ngã cá nhân (jīva) và Đấng Chúa Tể; bị rajas chi phối, vô hình và hoại diệt; bị ràng buộc bởi ba tính chất như lạc, khổ và mê, cùng ba thể dịch—vāta, pitta, kapha; ưa đắm sự tiếp xúc và trơ nặng—điều ấy phải hiểu là thân thể. Và cái khó băng qua khắp cõi đời này, nương tựa vào tâm/trí—chính đó là Bánh xe Thời gian đang vận hành trong thế gian.”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The passage defines the body as a composite of elements, qualities, and humors—perishable, afflicted by disease and grief, and inert by itself—so that one should not mistake it for the true self. It then points to the relentless ‘wheel of Time’ that governs embodied existence, urging discernment and detachment.
Vāyudeva is speaking in a didactic context, offering a philosophical analysis of embodiment: how the body is constituted (elements, openings, guṇas, doṣas) and how life in the world is driven by Time’s cyclical motion, making worldly wandering difficult.