Shloka 14
दैव–पुरुषकार-प्रश्नः
Daiva–Puruṣakāra Inquiry: Fate and Human Effort
ज्योतींषि त्रिदशा नागा यक्षाश्षन्द्रार्कमारुता: । सर्व पुरुषकारेण मानुष्याद् देवतां गता:,नक्षत्र, देवता, नाग, यक्ष, चन्द्रमा, सूर्य और वायु आदि सभी पुरुषार्थ करके ही मनुष्यलोकसे देवलोकको गये हैं
jyotīṁṣi tridaśā nāgā yakṣāś candrārka-mārutāḥ | sarva-puruṣakāreṇa mānuṣyād devatāṁ gatāḥ ||
Bhīṣma nói: “Các vì tinh tú, chư thiên, loài Nāga, các Yakṣa, cùng cả Mặt Trăng, Mặt Trời và Gió—tất thảy đều chỉ đạt địa vị thần linh nhờ nỗ lực của chính mình. Họ đã gắng sức trọn vẹn, rồi từ thân phận con người vươn lên đến cảnh giới chư thần.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes puruṣakāra—personal effort—as a decisive cause of upliftment: even beings regarded as celestial attained their exalted status through sustained exertion and merit, implying that human beings too can rise through disciplined action aligned with dharma.
In Bhīṣma’s instruction within the Anuśāsana Parva, he cites well-known classes of celestial beings (luminaries, Devas, Nāgas, Yakṣas, and cosmic deities like Moon, Sun, and Wind) as examples to teach that greatness and higher states are achieved through effort rather than mere birth or chance.