Shloka 22
Cyavana’s Yogic Display and Kuśika’s Recognition of Tapas (च्यवन-योगप्रभावः कुशिकस्य तपःप्रशंसा च)
(ब्राह्मणानां गवां चैव कुलमेकं द्विधा कृतम् । एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरन्यत्र तिष्ठतति ।।
bhīṣma uvāca |
brāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva kulam ekaṃ dvidhā kṛtam |
ekatra mantrās tiṣṭhanti havir anyatra tiṣṭhati ||
anarghyā mahārāja dvijā varṇeṣu cottamāḥ |
gāvaś ca puruṣavyāghra gaur mūlyaṃ parikalpyatām ||
Bhīṣma nói: “Tâu Đại vương, dòng tộc của Bà-la-môn và của bò vốn là một, chỉ hiện ra thành hai hình: ở một nơi trú ngụ các thần chú thiêng, còn ở nơi kia trú ngụ chính lễ vật hiến tế (havis). Hỡi bậc hùng sư giữa loài người, hàng nhị sinh là tối thượng trong các giai tầng và vô giá; bò cũng vậy, không thể định giá. Vì thế, xin hãy ấn định ‘giá’ là một con bò—không phải để đo lường giá trị thật, mà như dấu hiệu tôn kính xứng đáng khi dâng tặng.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Brahmins and cows are presented as intrinsically sacred and ‘priceless’: Brahmins embody the Vedic mantras, while cows embody the sacrificial offering (havis). Since their worth cannot be truly measured, any ‘price’ is only a symbolic honor—hence the stipulation of giving a cow as an appropriate token in acts of giving and reverence.
Bhishma is instructing the king on dharma related to honoring Brahmins and cows. He frames them as two manifestations of a single sacred lineage—mantra and oblation—then advises that, though beyond valuation, a cow may be fixed as the conventional token of value in the context of gifts and ritual propriety.