Shloka 11
Bhaṅgāśvanopākhyāna — On comparative affection in strī–puruṣa union (भङ्गाश्वनोपाख्यानम्)
इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपरव्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें लक्ष्मी और रुक्मिणीका संवादविषयक ग्यारहवाँ अध्याय पूरा हुआ,आत्मानं स्त्रीकृतं दृष्टवा व्रीडितो नृपसत्तम: । चिन्तानुगतसर्वात्मा व्याकुलेन्द्रियचेतन:
ātmānaṃ strīkṛtaṃ dṛṣṭvā vrīḍito nṛpasattamaḥ | cintānugata-sarvātmā vyākulendriya-cetanaḥ ||
Như vậy, trong «Mahābhārata», thuộc Anuśāsana Parva, trong Dāna-dharma Parva, chương thứ mười một nói về cuộc đối thoại giữa Lakṣmī và Rukmiṇī đã kết thúc. Thấy mình biến thành nữ nhân, bậc vương giả tối thượng hổ thẹn khôn cùng. Toàn thân tâm chìm trong nỗi lo âu suy tưởng, các giác quan và ý thức đều rối bời, dao động không yên.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical psychology of shame and inner turmoil: when one’s identity and social self-image are suddenly overturned, the mind and senses become disturbed. It implicitly points toward the need for steadiness, self-governance, and reflection so that one’s conduct remains aligned with dharma even amid disorienting change.
In Bhishma’s narration, an eminent king witnesses himself changed into a woman. The shock produces embarrassment and intense worry; his entire inner life becomes absorbed in anxious thought, and his sensory and mental faculties are thrown into agitation.