Shloka 66
Śama-prāptiḥ — Gautamī–Lubdhaka–Pannaga–Mṛtyu–Kāla-saṃvāda
Restraint through the Analysis of Karma and Time
मृत्युने कहा--व्याध! हम दोनों कालके अधीन होनेके कारण विवश हैं। हम तो केवल उसके आदेशका पालनमात्र करते हैं। यदि तुम अच्छी तरह विचार करोगे तो हमलोगोंपर दोषारोपण नहीं करोगे ।।
lubdhaka uvāca | yuvām ubhī kālavaśau yadi me mṛtyupannagau | harṣakrodhau yathā syātām etad icchāmi veditum ||
Người thợ săn nói: “Hỡi Thần Chết và hỡi Rắn, nếu cả hai đều hành động dưới sự thúc bách của Thời gian (Kāla), thì ta muốn hiểu điều này: vì sao trong ta lại nảy sinh niềm vui đối với kẻ làm lợi cho người, và vì sao lại dấy lên cơn giận đối với hai ngươi—những kẻ đem tai hại? Nếu hết thảy đều bị ràng buộc bởi mệnh lệnh của Thời gian, thì dựa vào đâu mà lời khen chê, niềm thích thú và sự oán hờn vẫn còn bám lấy tâm trí?”
लुब्धक उवाच
Educational Q&A
The verse raises the ethical problem of responsibility under determinism: even if agents like Death and the Serpent act under Kāla’s command, human beings still experience praise/blame through emotions like joy and anger. It invites reflection on how moral judgment operates when actions are seen as compelled by Time.
The hunter addresses Death and the Serpent directly. After hearing that they merely follow Kāla’s ordinance, he questions why he nonetheless feels happiness toward benefactors and anger toward harmful agents—seeking a principled explanation for these reactions if all are under Time’s control.