Shloka 24
ययाति-देवयानी-शर्मिष्ठा विवादः — Śukra’s Curse and the Disclosure of Lineage
(गच्छ भद्रे यथाकामं न भयं विद्यते तव । इत्युच्यमाना नृपतिं देवयानी तमुत्तरम् ।। उवाच मां त्वमादाय गच्छ शीतघ्र॑ प्रियो हि मे । गृहीताहं त्वया पाणौ तस्माद् भर्त्ता भविष्यसि ।। इत्येवमुक्तो नृपतिराह क्षत्रकुलोद्धव: । त्वं भद्दे ब्राह्मणी तस्मान्मया नाहसि सड़मम् ।। सर्वलोकगुरु: काव्यस्त्वं तस्य दुहितासि वै | तस्मादपि भयं मेडद्य तस्मात् कल्याणि नाहसि ।। वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर नहुषपुत्र राजा ययातिने देवयानीको ब्राह्मगकन्या जानकर उसका दाहिना हाथ अपने हाथमें ले उसे उस कुएँसे बाहर निकाला। वेगपूर्वक कुएँसे बाहर करके राजा ययाति उससे बोले--“भद्रे! अब जहाँ इच्छा हो जाओ। तुम्हें कोई भय नहीं है।" राजा ययातिके ऐसा कहनेपर देवयानीने उन्हें उत्तर देते हुए कहा --तुम मुझे शीघ्र अपने साथ ले चलो; क्योंकि तुम मेरे प्रियतम हो। तुमने मेरा हाथ पकड़ा है, अतः तुम्हीं मेरे पति होओगे।” देवयानीके ऐसा कहनेपर राजा बोले--“भद्रे! मैं क्षत्रियकुलमें उत्पन्न हुआ हूँ और तुम ब्राह्मणकन्या हो। अतः मेरे साथ तुम्हारा समागम नहीं होना चाहिये। कल्याणी! भगवान् शुक्राचार्य सम्पूर्ण जगत्के गुरु हैं और तुम उनकी पुत्री हो, अतः मुझे उनसे भी डर लगता है। तुम मुझ-जैसे तुच्छ पुरुषके योग्य कदापि नहीं हो'। देवयान्युवाच यदि मद्गचनादद्य मां नेच्छसि नराधिप । त्वामेव वरये पित्रा पश्चाज्ज्ञास्यसि गच्छसि ।।) देवयानी बोली--नरेश्वर! यदि तुम मेरे कहनेसे आज मुझे साथ ले जाना नहीं चाहते, तो मैं पिताजीके द्वारा भी तुम्हारा ही वरण करूँगी। फिर तुम मुझे अपने योग्य मानोगे और साथ ले चलोगे। आमन्त्रयित्वा सुश्रोणी ययाति: स्वपुरं ययौ । गते तु नाहुषे तस्मिन् देवयान्यप्यनिन्दिता
vaiśampāyana uvāca | gaccha bhadre yathākāmaṃ na bhayaṃ vidyate tava | ity ucyamānā nṛpatiṃ devayānī tam uttaram uvāca—māṃ tvam ādāya gaccha śīghraṃ priyo hi me | gṛhītāhaṃ tvayā pāṇau tasmād bhartā bhaviṣyasi | ity evam ukto nṛpatir āha kṣatrakulodbhavaḥ—tvaṃ bhadre brāhmaṇī tasmān mayā nārhasi saṅgamam | sarvalokaguruḥ kāvyaḥ tvaṃ tasya duhitāsi vai | tasmād api bhayaṃ me ’dya tasmāt kalyāṇi nārhasi | devayāny uvāca—yadi madvacanād adya māṃ necchasi narādhipa | tvām eva varaye pitrā paścāj jñāsyasi gacchasi |
Vaiśampāyana nói: “Hỡi phu nhân cao quý, hãy đi theo ý muốn; nàng không có gì phải sợ.” Khi vua nói vậy, Devayānī đáp: “Xin hãy đưa thiếp đi ngay, vì chàng là người thiếp yêu. Chàng đã nắm tay thiếp; vậy chàng sẽ là phu quân của thiếp.” Nghe thế, nhà vua—sinh trong dòng Kṣatriya—trả lời: “Hỡi phu nhân, nàng là thiếu nữ Brāhmaṇa; bởi vậy nàng không hợp để kết hợp với ta. Kāvya (Śukra) là bậc thầy của muôn loài, và nàng quả là con gái của ngài; vì thế ta vẫn còn e sợ ngài. Người cát tường, nàng không hợp với kẻ như ta.” Devayānī nói: “Nếu hôm nay, dù thiếp thỉnh cầu, chàng vẫn không muốn đưa thiếp đi, thì thiếp sẽ chọn chàng qua phụ thân thiếp; rồi sau đó chàng sẽ nhận ra điều phải lẽ và sẽ đưa thiếp đi.”
वैशम्पायन उवाच