Shloka 71
Vāraṇāvata-prasaṃsā and the Pāṇḍavas’ Departure (वरणावत-प्रशंसा तथा पाण्डव-प्रयाणम्)
सख्यं भवति मन्दात्मन् श्रियाहीनैर्धनच्युतै: । नाश्रोत्रिय: श्रोत्रियस्थ नारथी रथिन: सखा,द्विजश्रेष्ठ! तुम्हारे साथ पहले जो मेरी मित्रता थी, वह (साथ-साथ खेलने और अध्ययन करने आदि) स्वार्थको लेकर हुई थी। सच्ची बात यह है कि दरिद्र मनुष्य धनवान्का, मूर्ख विद्वान्कां और कायर शूरवीरका सखा नहीं हो सकता; अतः पहलेकी मित्रताका क्या भरोसा करते हो? मन्दमते! बड़े-बड़े राजाओंकी तुम्हारे-जैसे श्रीहीन और निर्धन मनुष्योंके साथ कभी मित्रता हो सकती है? जो श्रोत्रिय नहीं है, वह श्रोत्रियका; जो रथी नहीं है, वह रथीका तथा जो राजा नहीं है, वह राजाका मित्र नहीं हो सकता। फिर तुम मुझे जीर्ण-शीर्ण मित्रताका स्मरण क्यों दिलाते हो? मैंने अपने राज्यके लिये तुमसे कोई प्रतिज्ञा की थी, इसका मुझे कुछ भी स्मरण नहीं है
sakhyaṁ bhavati mandātman śriyāhīnair dhanacyutaiḥ | nāśrotriyaḥ śrotriyastha nārathī rathinaḥ sakhā, dvijaśreṣṭha ||
Vaiśampāyana nói: “Hỡi kẻ trí tối, tình bằng hữu không thể bền với những người thiếu phúc lộc và sa sút khỏi của cải. Kẻ không phải śrotriya không thể làm bạn với śrotriya; kẻ không phải chiến sĩ xa chiến không thể làm bạn với chiến sĩ xa chiến. Hỡi bậc tối thượng trong hàng ‘nhị sinh’, đừng ép ta bằng ký ức về một tình bạn cũ kỹ, mòn rách—những mối dây ấy không thể đứng vững giữa sự chênh lệch địa vị.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse asserts a hard, worldly ethic: friendship is often conditioned by prosperity, learning, and martial standing. It frames companionship as socially bounded—those lacking recognized status (wealth, Vedic authority, or warrior rank) are deemed unfit to claim equal friendship with those who possess it.
In Vaiśampāyana’s narration, a speaker rebuffs another’s appeal to past friendship, arguing that earlier closeness cannot be relied upon now because the parties are unequal in wealth and recognized standing (śrotriya/rathin). The tone is dismissive and justificatory, emphasizing social distance.