Kurma Purana — Uttara Bhaga, Shloka 16

Daily Duties of Brāhmaṇas: Snāna, Sandhyā, Sūrya-hṛdaya, Japa, Tarpaṇa, and the Pañca-mahāyajñas

Devanagari script

आत्मतीर्थमिति ख्यातं सेवितं ब्रह्मवादिभिः / मनः शुचिकरं पुंसां नित्यं तत् स्नानमाचरेत्

Transliteration

ātmatīrthamiti khyātaṃ sevitaṃ brahmavādibhiḥ / manaḥ śucikaraṃ puṃsāṃ nityaṃ tat snānamācaret

Translation

Điều ấy được tôn xưng là “tīrtha của Tự Ngã” (ātma-tīrtha), được các bậc tri Brahman kính thờ và hành trì. Vì nó thanh lọc tâm người, nên hãy thường hằng thực hiện sự “tắm gội nội tâm” ấy.

Word by Word

• आत्मतीर्थम्: the ‘self’ sacred bathing-place
• आत्मतीर्थम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: आत्म-तीर्थ (प्रातिपदिक; आत्मन् + तीर्थ)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; तत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुषः: आत्मनः तीर्थम्)

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध/उद्धरणसूचक)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इति-प्रयोगः (quotative particle)

• ख्यातम्: known, famed
• ख्यातम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ख्या (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘प्रसिद्धम्’

• सेवितम्: practised, resorted to
• सेवितम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सेव् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘सेवितम्/आचरितम्’

• ब्रह्मवादिभिः: by the expounders of Brahman
• ब्रह्मवादिभिः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मवादिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (करण), बहुवचन; तत्पुरुष-समास (ब्रह्मणः वादी)

• मनः: the mind
• मनः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन

• शुचिकरम्: purifying
• शुचिकरम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शुचि-कर (प्रातिपदिक; शुचि + कर)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष/कर्मधारय-भावः (शुचिं करोति इति)

• पुंसाम्: of men
• पुंसाम्: Shashthi-Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पुम्स्/पुंस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), बहुवचन

• नित्यम्: always
• नित्यम्: Kriya-Visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: नित्य (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभावेन क्रियाविशेषण-प्रयोगः (adverbial accusative)

• तत्: that
• तत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• स्नानम्: bathing
• स्नानम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्नान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• आचरेत्: should practise/perform
• आचरेत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-चर् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

Speaker

Lord Kūrma (Vishnu) instructing King Indradyumna (didactic discourse on dharma and inner purification)

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Characters & Entities

• Atma-tirtha
• Brahmavadins

More Details (4 sections)

FAQs

How does this verse explain the nature of the Supreme Self (Atman)?

By calling the Self an ‘ātma-tīrtha,’ the verse presents Atman as the highest sacred refuge: true sanctity is accessed inwardly through Self-oriented purification rather than merely external travel.

What Yoga or Meditative practices are highlighted here?

The verse emphasizes nitya-abhyāsa (daily practice) of inner ‘snāna’—mental cleansing through discipline, contemplation, and inner purity (antahkaraṇa-śuddhi), a foundational prerequisite for Yoga and liberating knowledge.

How does this verse depict the relationship between Shiva and Vishnu?

Though Vishnu speaks as Kūrma, the focus on Brahman-knowers and inner purification aligns with the Purana’s Shaiva-Vaishnava synthesis: the highest tīrtha is realization of the one Supreme (Brahman/Ishvara) beyond sectarian division.