Shloka 2

Puṣparāga, Padmarāga, Kaukaṇṭaka, and Indranīla: Origins, Visual Marks, Value, and Phala

आपीतपाण्डुरुचिरः पाषाणः पद्मरागसंज्ञस्तु / कौकण्टकनामा स्यात्स एव यदि लोहितापीतः

āpītapāṇḍuruciraḥ pāṣāṇaḥ padmarāgasaṃjñastu / kaukaṇṭakanāmā syātsa eva yadi lohitāpītaḥ

Một viên đá rực đẹp với ánh vàng nhạt được gọi là “Padmarāga”. Chính viên ấy, nếu hiện sắc vàng pha đỏ, thì được gọi là “Kaukaṇṭaka”.

आपीतपाण्डुरुचिरःpleasing with a pale-yellow hue
आपीतपाण्डुरुचिरः:
Visheshana (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootआपीत (प्रातिपदिक) + पाण्डुर (प्रातिपदिक) + रुचिर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन — masculine nominative singular; बहुपद-कर्मधारय (आपीतः च पाण्डुरः च रुचिरः च)
पाषाणःstone, gem-stone
पाषाणः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपाषाण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन — masculine nominative singular
पद्मरागसंज्ञःcalled ‘padmarāga’
पद्मरागसंज्ञः:
Visheshana (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपद्मराग (प्रातिपदिक) + संज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन — masculine nominative singular; तत्पुरुष (पद्मराग-इति संज्ञा यस्य)
तुindeed
तु:
Discourse particle
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय (निपात) — particle
कौकण्टकनामाhaving the name ‘kaukaṇṭaka’
कौकण्टकनामा:
Visheshana (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकौकण्टक (प्रातिपदिक) + नामन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन — masculine nominative singular; तत्पुरुष (कौकण्टक इति नाम यस्य)
स्यात्would be
स्यात्:
Kriya (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन — may be/would be
सःthat (stone)
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन — masculine nominative singular
एवindeed, exactly
एव:
Emphasis particle
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय (निपात/अवधारण) — emphatic particle
यदिif
यदि:
Condition marker
TypeIndeclinable
Rootयदि (अव्यय)
Formअव्यय (सम्बन्ध/शर्त) — conditional conjunction
लोहितापीतःreddish-yellow
लोहितापीतः:
Visheshana (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootलोहित (प्रातिपदिक) + आपीत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन — masculine nominative singular; कर्मधारय (लोहितः च आपीतः च)

Lord Vishnu (addressing Garuda/Vinatā-putra)

Concept: Lakṣaṇa-jñāna: knowledge through observable qualities (ruci/varṇa) leading to correct designation (saṃjñā).

Vedantic Theme: Nāma-rūpa correspondence: correct naming depends on accurate apprehension of form/qualities.

Application: Identify padmarāga by pale-yellow sheen per this passage; distinguish the reddish-yellow variant as kaukaṇṭaka; document color under consistent light.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Related Themes: 1.74.3–1.74.4 elaborating color/clarity and related gem names

FAQs

This verse preserves a traditional classification of gemstones by observable color-tones, distinguishing Padmarāga (pale-yellow sheen) from Kaukaṇṭaka (reddish-yellow).

It does not address afterlife doctrine here; the verse belongs to a descriptive section on material classifications (gems/stones) rather than the preta or yama narratives.

Use it as a textual reference for identifying traditional gemstone categories by hue—helpful for Sanskrit study, cataloging manuscripts, or documenting Purāṇic gem-terminology.