
Bhāiṣajya-yoga: Lehyas for Kāsa–Śvāsa–Hikkā, Blood-Pacifying Drinks, Udvartana Depilation, and Dental Brightening
Tiếp nối lời dạy thực dụng của Brahma Khaṇḍa, Hari truyền cho Śiva một chuỗi phương dược hiệu nghiệm nhanh. Mở đầu là các trị liệu nội dùng: hỗn hợp trong bình đồng gồm tāmbūla, ghṛta, mật ong và muối pha sữa để giảm đau và lợi cho mắt. Kế đó là nhiều lehyā (cao thuốc) dùng harītakī–vacā–kuṣṭha–vyoṣa với hiṅgu và manaḥśilā, cùng lehyā pippalī–triphala với mật ong để thông mũi, trị ho và khó thở nặng. Citraka trộn bột tro pippalī cũng được nêu như thuốc làm dịu śvāsa–kāsa–hikkā. Chương rồi chuyển sang các thức uống mát, điều hòa huyết và chứng rối loạn do “nhiệt huyết”: nīlotpala, đường, madhuka, padmaka với nước gạo; tiếp theo là viên guṭikā nhỏ từ gừng khô, đường và mật ong, được nói là làm giọng nói ngọt trong. Sau đó bàn về chăm sóc bên ngoài: các công thức udvartana tẩy lông dùng haritāla, bột/tro vỏ ốc śaṅkha, tro lá chuối, quả tumbinī, nhựa lac, và chất nghiền bằng nước tiểu dê với vôi, realgar và muối đá. Kết lại là phép ngậm giữ trong miệng lâu, hứa đem lại răng sạch, trắng, nhẵn—nối vệ sinh thân thể với kỷ luật sinh hoạt hằng ngày, mở đường cho phần thực hành tiếp theo ở chương sau.
Verse 1
ऽध्यायः हरिरुवाच / ताम्बूलञ्च घृतं क्षौद्रं लवणं ताम्रभाजने / तथा पयः समायुक्तं चक्षुः शूलहरं परम्
Hari (Đức Vishnu) phán: Trầu (tāmbūla), bơ ghee, mật ong và muối—đựng trong bình đồng—lại hòa với sữa, thì trở thành phương dược tối thượng, dứt đau (śūla) và lợi cho đôi mắt.
Verse 2
हरीतकी वचा कुष्ठं व्योषं हिङ्गु मनः शिला / कासे श्वासे च हिक्कायां लिह्यात्क्षौद्रं घृप्लुतम्
Harītakī, vacā, kuṣṭha, vyoṣa (ba vị cay), hiṅgu và manaḥśilā—chế thành thuốc ngậm/liếm với mật ong, thấm thêm bơ ghee—nên liếm dùng khi ho, khó thở và nấc cụt.
Verse 3
पिप्पलीत्रिफलाचूर्णं मधुना लेहयेन्नरः / नश्यते पीनसः कासः श्वासश्च बलवत्तरः
Nếu người ta liếm dùng bột pippalī (tiêu dài) và triphalā trộn với mật ong như thuốc ngậm, thì nghẹt mũi, ho và cả chứng khó thở nặng cũng được tiêu trừ.
Verse 4
समूलचित्रकं भस्मपिप्पलीचूर्णकं लिहेत् / श्वासं कासञ्च हिक्काञ्च मधुमिश्रं वृषध्वज !
Hỡi Đấng mang cờ hiệu bò (Śiva)! Nên liếm hỗn hợp bột citraka (kể cả rễ) và bột pippalī mịn như tro, hòa với mật ong; thuốc ấy làm dịu khó thở, ho và nấc cụt.
Verse 5
नीलोत्पलं शर्करा च मधुकं पद्मकं समम् / तण्डुलोदकसंमिश्रं प्रशमेद्रक्तविक्रियाः
Sen xanh (nīlotpala), đường, madhuka và padmaka—lấy lượng bằng nhau, hòa với nước gạo—sẽ làm lắng dịu các rối loạn và biến chứng bất thường của huyết (máu).
Verse 6
शुण्ठी च शर्करा चैव तथा क्षौद्रेण संयुता / कोकिलस्वर एव स्याद्गुटिका भुक्तिमात्रतः
Khi shunṭhī (gừng khô) và đường được hòa với mật ong, vo thành viên nhỏ; chỉ cần dùng một viên, giọng nói trở nên ngọt và trong như tiếng chim cu cu.
Verse 7
हरितालं शङ्खचूर्णं कदलीदलभस्मना / एतद्द्रव्येण चोद्वर्त्य लोमशातनमुत्तमम्
Hùng hoàng (haritāla), bột vỏ ốc tù và và tro lá chuối—lấy hỗn hợp ấy xoa chà lên thân thể thì được một phương dược tẩy lông rất thù thắng.
Verse 8
लवणं हरितालञ्च तुम्बिन्याश्च फलानि च / लाक्षारससमायुक्तं लोमशातनमुत्तम्
Muối, hùng hoàng (haritāla) và quả cây tumbinī—hòa cùng nhựa sơn (lac)—tạo thành phương dược tẩy lông thượng hạng.
Verse 9
सुधा च हरितालञ्च शङ्खभस्म मनः शिला / सैन्धवेन सहैकत्र छागमूत्रेण पेषयेत्
Nên nghiền chung vôi (calx), hùng hoàng vàng (haritāla), tro vỏ ốc tù và, và thần sa (realgar), cùng với muối mỏ; lấy nước tiểu dê làm chất để nghiền.
Verse 10
तत्क्षणोद्वर्तनादेव लोमशातनमुत्तमम् / शङ्खमामलकं पत्रं धातक्याः कुसुमानि च
Chỉ ngay khi xoa chà bằng bột-mát xa (udvartana) ấy, liền đạt sự tẩy lông thượng diệu; thêm nữa, bột ốc tù và, quả āmalaka, lá và hoa dhātakī cũng được khuyên dùng.
Verse 11
पिष्ट्वा तत्पयसा सार्धं सप्ताहं धारयेन्मुखे / स्निग्धाः श्वेताश्च दन्ताश्च भवन्ति विमलप्रभाः
Sau khi nghiền và hòa với thứ sữa ấy, nên ngậm trong miệng suốt một tuần; khi ấy răng trở nên trơn láng, trắng sáng và tinh khiết rạng ngời.
The chapter highlights three classical forms: (1) leha/lehyā—lickable electuaries often bound with honey and ghee for respiratory complaints; (2) guṭikā—small pills for targeted effects like voice sweetness; and (3) udvartana—dry/powder massage applications used here for depilatory outcomes.
Within Ayurvedic logic, madhu commonly serves as a yogavāhī/anupāna-like carrier and palatability enhancer, while ghṛta supports lubrication and delivery, especially in vāta-pitta contexts and for throat/voice support; the text uses them as practical binders for lehyas and pills.
Traditional rasāyana/rasauṣadhi practice employs minerals only with specific purification (śodhana) and expert supervision. The chapter lists them as classical ingredients, but modern use without qualified guidance can be unsafe.