Shloka 46

Anupāna and the Doṣa-Effects of Foods, Waters, Dairy, Oils, and Preparations

Devanagari script

अपस्मारगदोन्मादमूर्छाघ्नं संस्कृतङ्घृतम् / अजादीनाञ्च सर्पोषि विद्याद्गोक्षीरसद्गुणैः / कफवातहरं मूत्रं सर्वक्रिमिविषापहम्

Transliteration

apasmāragadonmādamūrchāghnaṃ saṃskṛtaṅghṛtam / ajādīnāñca sarpoṣi vidyādgokṣīrasadguṇaiḥ / kaphavātaharaṃ mūtraṃ sarvakrimiviṣāpaham

Translation

Ghee được chế biến đúng phép (saṃskṛta-ghṛta) diệt apasmāra (động kinh), bệnh tật, unmāda (cuồng loạn) và mūrcchā (ngất xỉu). Ghee của dê và các loài khác cũng nên hiểu là mang những phẩm chất tốt như sữa bò. Nước tiểu trừ kapha và vāta, diệt mọi loại giun sán và các độc tố.

Word by Word

• अपस्मारगदोन्मादमूर्छाघ्नम्: destroying epilepsy, disease, insanity, and fainting
• अपस्मारगदोन्मादमूर्छाघ्नम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अपस्मार (प्रातिपदिक) + गद (प्रातिपदिक) + उन्माद (प्रातिपदिक) + मूर्छा (प्रातिपदिक) + घ्न (√हन्, धातु; कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; समाहार-द्वन्द्व (अपस्मार+गद+उन्माद+मूर्छा) + तत्पुरुष (घ्न) (neuter nom/acc sg)

• संस्कृतम्: processed; refined
• संस्कृतम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: संस्कृत (सम्+√कृ, धातु; क्त-प्रत्यय कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; क्त-कृदन्त (past passive participle)

• घृतम्: ghee
• घृतम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: घृत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन (neuter nom/acc sg)

• अजादीनाम्: of goats and others
• अजादीनाम्: Sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: अज (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), बहुवचन; तत्पुरुष (अजः आदिः येषाम्) (gen pl)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)

• सर्पः: snake
• सर्पः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सर्प (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन (masc nom sg)

• अपि: also; even
• अपि: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle; also/even)

• विद्यात्: should be known/understood
• विद्यात्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √विद् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन (sg)

• गोक्षीरसद्गुणैः: with the good qualities of cow’s milk
• गोक्षीरसद्गुणैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: गो (प्रातिपदिक) + क्षीर (प्रातिपदिक) + सत् (प्रातिपदिक) + गुण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3), बहुवचन; तत्पुरुष (गोक्षीरस्य सद्गुणाः) (instr pl)

• कफवातहरम्: removing kapha and vāta
• कफवातहरम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कफ (प्रातिपदिक) + वात (प्रातिपदिक) + हर (√हृ, धातु; कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; समाहार-द्वन्द्व (कफ+वात) + तत्पुरुष (हर) (neuter nom/acc sg)

• मूत्रम्: urine
• मूत्रम्: Vishaya (Topic/विषय)
• Type: Noun
• Root: मूत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन (neuter nom/acc sg)

• सर्वक्रिमिविषापहम्: removing all worms and poisons
• सर्वक्रिमिविषापहम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + कृमि (प्रातिपदिक) + विष (प्रातिपदिक) + अपह (अप+√हृ, धातु; कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; तत्पुरुष (सर्वे कृमयः विषाणि च) समाहारार्थे + अपह (neuter nom/acc sg)

Speaker

Lord Vishnu (in instruction to Garuda/Vinata-putra)

Medical Ayurveda

Dosha: Vata/Kapha

Philosophical Teaching

Concept: Saṃskṛta (properly processed) substances can counter grave disorders; comparative materia medica (cow vs goat etc.) and the doctrine of specific antidotal actions (viṣa/krimi-hara).

Vedantic Theme: Embodied suffering is mitigated through right means (upāya) grounded in knowledge; disciplined care of the body supports higher pursuits.

Application: Use properly prepared ghee in conditions like apasmāra/unmāda/mūrcchā under expert guidance; recognize substitute ghees; employ urine-based remedies only within traditional medical supervision due to potency and safety concerns.

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: bhayanaka

Cross References

Related Themes: Garuda Purana 1.169.45 (saṃskāra makes ghee tridoṣa-jit)

Characters & Entities

• Cow
• Goat

FAQs

What is described as the benefit of saṃskṛta-ghṛta (properly processed/medicated ghee)?

It is said to alleviate epilepsy, illness, insanity, and fainting—indicating a classical view of medicated ghee as a potent therapeutic preparation.

How does this verse explain the path of the soul?

It does not discuss the soul’s journey; this section is practical health instruction, focusing on removing doṣic imbalance and toxins.

Practical application of this wisdom today?

Interpret it as a historical Ayurvedic viewpoint: therapeutic fats and detox concepts are emphasized, but modern use should be guided by qualified medical advice.