Shloka 49
भण्डपुत्रशोकः (Bhaṇḍa’s Lament for His Sons) — Lalitopākhyāna Episode
Devanagari script
उत्साहेन फलं नास्ति निद्रैवैका सुखावहा / आलस्यसदृशं नास्ति चित्तविश्रान्तिदायकम्
Transliteration
utsāhena phalaṃ nāsti nidraivaikā sukhāvahā / ālasyasadṛśaṃ nāsti cittaviśrāntidāyakam
Translation
Hăng hái cũng chẳng được kết quả; chỉ có giấc ngủ mới đem lại an lạc. Không gì sánh bằng sự lười biếng trong việc ban cho tâm trí sự nghỉ ngơi.
Word by Word
उत्साहेनby enthusiasm
उत्साहेन:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootउत्साह (प्रातिपदिक)
Formतृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन (Singular), पुंलिङ्ग (Masculine) — ‘by enthusiasm’
फलम्result; fruit
फलम्:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootफल (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन (Singular), नपुंसकलिङ्ग (Neuter) — predicate/subject sense
नnot
न:
सम्बन्ध (Particle/अव्यय-सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध (negation particle/निषेध-अव्यय)
अस्तिis
अस्ति:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलट् (Present/लट्), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद — ‘is’
निद्राsleep
निद्रा:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनिद्रा (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन (Singular), स्त्रीलिङ्ग (Feminine) — subject
एवalone; indeed
एव:
सम्बन्ध (Particle/अव्यय-सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण (emphatic particle/अवधारण-अव्यय)
एकाone; single
एका:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन (Singular), स्त्रीलिङ्ग (Feminine) — विशेषणम् (of निद्रा)
सुखावहाbringing happiness
सुखावहा:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसुख-आवह (प्रातिपदिक; सुख + आवह)
Formप्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन (Singular), स्त्रीलिङ्ग (Feminine) — विशेषणम् (of निद्रा); ‘bringing happiness’
आलस्यसदृशम्like laziness
आलस्यसदृशम्:
विशेष्य-प्रत्यय (Predicate adjectival/प्रथमा)
TypeAdjective
Rootआलस्य-सदृश (प्रातिपदिक; आलस्य + सदृश)
Formप्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन (Singular), नपुंसकलिङ्ग (Neuter) — ‘similar to laziness’ (predicate)
नnot
न:
सम्बन्ध (Particle/अव्यय-सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध (negation particle/निषेध-अव्यय)
अस्तिis
अस्ति:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलट् (Present/लट्), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद — ‘is’
चित्तविश्रान्तिदायकम्giving mental rest
चित्तविश्रान्तिदायकम्:
विशेष्य-प्रत्यय (Predicate adjectival/प्रथमा)
TypeAdjective
Rootचित्त-विश्रान्ति-दायक (प्रातिपदिक; चित्त + विश्रान्ति + दायक)
Formप्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन (Singular), नपुंसकलिङ्ग (Neuter) — predicate adjective; ‘giving rest to the mind’