Shloka 1
विषङ्गपलायनम् (Viṣaṅga-palāyanam) — Aftermath of the First Battle Day
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने विषङ्गपलायनं नाम पञ्चविंशो ऽध्याय प्रथमयुद्धदिवसः / दशाक्षौहिणिकायुक्तः कुटिलाक्षो ऽपि वीर्यवान् / दण्डनाथाशरैस्तीक्ष्णै रणे भग्नः पलायितः / दशाक्षौहिणिकं सैन्यं तया रात्रौ विनाशितम्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne viṣaṅgapalāyanaṃ nāma pañcaviṃśo 'dhyāya prathamayuddhadivasaḥ / daśākṣauhiṇikāyuktaḥ kuṭilākṣo 'pi vīryavān / daṇḍanāthāśaraistīkṣṇai raṇe bhagnaḥ palāyitaḥ / daśākṣauhiṇikaṃ sainyaṃ tayā rātrau vināśitam
Translation
Như vậy, trong Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, phần Uttarabhāga, cuộc đối thoại Hayagrīva–Agastya, trong truyện tích về Lalitā, có chương hai mươi lăm mang tên “Viṣaṅga bỏ chạy”, kể về ngày đầu của chiến trận. Kuṭilākṣa tuy hùng mạnh, có đủ mười akṣauhiṇī quân, vẫn bị những mũi tên sắc của Daṇḍanātha đánh bại giữa trận và phải tháo chạy. Đêm ấy, Lalitā tiêu diệt toàn bộ đạo quân mười akṣauhiṇī đó.
Word by Word
इतिthus
इति:
—
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्तिसमाप्त्यर्थक अव्यय (quotative/end marker)
श्रीholy, venerable
श्री:
—
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, अव्ययवत् उपपद (honorific prefix)
ब्रह्माण्डBrahmā’s egg (cosmic egg)
ब्रह्माण्ड:
—
TypeNoun
Rootब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (समासपूर्वपद)
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; समासः—कर्मधारय (महत् पुराणम्)
उत्तरभागेin the latter section
उत्तरभागे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउत्तरभाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (उत्तरः भागः)
हयग्रीवHayagrīva
हयग्रीव:
—
TypeNoun
Rootहयग्रीव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (समासपूर्वपद)
अगस्त्यAgastya
अगस्त्य:
—
TypeNoun
Rootअगस्त्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (समासपूर्वपद)
संवादेin the dialogue
संवादे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसंवाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (हयग्रीव-अगस्त्ययोः संवादः)
ललितLalitā
ललित:
—
TypeNoun
Rootललिता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (समासपूर्वपद)
उपाख्यानेin the episode/narrative
उपाख्याने:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (ललितायाः उपाख्यानम्)
विषङ्गViṣaṅga (proper name)
विषङ्ग:
—
TypeNoun
Rootविषङ्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (समासपूर्वपद; नाम)
पलायनम्flight, fleeing
पलायनम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपलायन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन
नामnamed
नाम:
—
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formसंज्ञासूचक अव्यय (indeclinable indicating title: ‘named’)
पञ्चविंशःtwenty-fifth
पञ्चविंशः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपञ्चविंश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; क्रमवाचक (ordinal)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन
प्रथमfirst
प्रथम:
—
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (समासपूर्वपद)
युद्धbattle
युद्ध:
—
TypeNoun
Rootयुद्ध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (समासपूर्वपद)
दिवसःday (of the first battle)
दिवसः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदिवस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (प्रथमयुद्धस्य दिवसः)
दशten
दश:
—
TypeAdjective
Rootदश (संख्या-प्रातिपदिक)
Formसंख्यावाचक (numeral; compound member)
अक्षौहिणिकconsisting of akṣauhiṇīs
अक्षौहिणिक:
—
TypeAdjective
Rootअक्षौहिणिक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (समासपूर्वपद)
युक्तःendowed (with)
युक्तः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootयुज् (धातु)
Formक्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘endowed/connected’
कुटिलाक्षःKuṭilākṣa (proper name)
कुटिलाक्षः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकुटिल-अक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—कर्मधारय (कुटिलम् अक्षि यस्य/कुटिलम् अक्षम्)
अपिalso
अपि:
—
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअप्यर्थक अव्यय (particle: also/even)
वीर्यवान्powerful, valorous
वीर्यवान्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवीर्यवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; मतुप्-प्रत्ययान्त (possessive)
दण्डनाथDaṇḍanātha (commander)
दण्डनाथ:
—
TypeNoun
Rootदण्डनाथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (समासपूर्वपद; title/name); समासः—तत्पुरुष (दण्डस्य नाथः)
शरैःwith arrows
शरैः:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootशर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), बहुवचन
तीक्ष्णैःsharp
तीक्ष्णैः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतीक्ष्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), बहुवचन; शरैः इति विशेषण
रणेin battle
रणे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootरण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन
भग्नःdefeated
भग्नः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootभञ्ज् (धातु)
Formक्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘broken/defeated’
पलायितःfled
पलायितः:
Kriyāviśeṣaṇa / Predicative (विधेय)
TypeAdjective
Rootपलाय् (धातु)
Formक्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘having fled’
दशाक्षौहिणिकम्consisting of ten akṣauhiṇīs
दशाक्षौहिणिकम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदश-अक्षौहिणिक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—द्विगु (दश अक्षौहिण्यः यस्मिन्)
सैन्यम्army
सैन्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसैन्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन
तयाby her
तया:
Karaṇa / Karta (करण/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन
रात्रौat night
रात्रौ:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootरात्रि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन
विनाशितम्destroyed
विनाशितम्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि + नश् (धातु)
Formक्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि प्रयोगभावः ‘was destroyed’