Brahmanda Purana — Prakriya Pada, Shloka 16
Cākṣuṣa–Vaivasvata Manvantara Transition, Deva-Gaṇa Taxonomy, and Loka-Triad Etymology
Bhūr–Antarikṣa–Dyu
Devanagari script
भवदित्यत्पद्यमाने काले शब्दो ऽयमुच्यते / भवनात्तु भुवल्लोको निरुत्तया हि निरुच्यते
Transliteration
bhavadityatpadyamāne kāle śabdo 'yamucyate / bhavanāttu bhuvalloko niruttayā hi nirucyate
Translation
Khi ‘bhavat’ phát sinh đúng thời, danh từ này được xưng tụng. Từ ‘bhavana’ mà cõi ‘bhuvaḥ’ được giải thích theo phép nirukta.
Word by Word
भवत्you (honorific)
भवत्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; सर्वनाम-प्रयोग (honorific pronoun)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/इत्यर्थक अव्यय (quotative particle)
यत्which
यत्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; सम्बन्ध-निर्देशक (relative pronoun)
पद्यमानेwhile being produced/coming into being
पद्यमाने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeVerb
Rootपद्य (धातु) + शानच् (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले, शानच्-प्रत्ययान्त कृदन्त (present passive participle), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th case), एकवचन; ‘पद्यते’ (to be produced/come into being)
कालेat the time
काले:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th case), एकवचन
शब्दःthe word/sound
शब्दः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootशब्द (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन
अयम्this
अयम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन
उच्यतेis said/uttered
उच्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलट् (Present), कर्मणि प्रयोग (passive), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
भवनात्from becoming/production
भवनात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootभवन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th case), एकवचन; अपादान (source)
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle), विरोध/विशेषार्थ
भुवःof bhuvaḥ (the mid-region)
भुवः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootभुवस्/भुवः (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (वेदिक-प्रयोग), षष्ठी (6th case), एकवचन; ‘भुवः’ (the mid-region/atmosphere)
लोकःworld/realm
लोकः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन
निरुत्तयाby etymological explanation
निरुत्तया:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootनिरुक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd case), एकवचन; करण (instrument)
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
निरुच्यतेis explained/derived
निरुच्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु) + निर् (उपसर्ग)
Formलट् (Present), कर्मणि प्रयोग (passive), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; ‘निरुच्यते’ = is explained/etymologized