Adhyaya 4

Verse 1

श्रीशुक उवाच अथ ह तमुत्पत्त्यैवाभिव्यज्यमानभगवल्लक्षणं साम्योपशमवैराग्यैश्वर्यमहाविभूतिभिरनुदिनमेधमानानुभावं प्रकृतय: प्रजा ब्राह्मणा देवताश्चावनितलसमवनायातितरां जगृधु: ॥ १ ॥

Śrī Śukadeva Gosvāmī nói: Vừa khi Chúa giáng sinh làm con của Mahārāja Nābhi, các dấu hiệu của Đấng Tối Thượng liền hiển lộ, như những biểu tượng nơi lòng bàn chân. Ngài bình đẳng với mọi người, an tịnh, chế ngự giác quan và tâm; đầy đủ vinh quang nhưng không ham hưởng lạc vật chất. Uy lực Ngài tăng trưởng từng ngày; vì thế dân chúng, các brāhmaṇa, chư thiên và các đại thần đều mong Ṛṣabhadeva được tôn lập làm vua của địa cầu.

Verse 2

तस्य ह वा इत्थं वर्ष्मणा वरीयसा बृहच्छ्‌लोकेन चौजसा बलेन श्रिया यशसा वीर्यशौर्याभ्यां च पिता ऋषभ इतीदं नाम चकार ॥ २ ॥

Khi con của Mahārāja Nābhi hiện rõ, Ngài bộc lộ mọi phẩm chất cao quý mà các thi nhân ca tụng: thân tướng hoàn mỹ, danh tiếng lớn, oai lực, sức mạnh, vẻ đẹp, phúc thịnh, tiếng thơm, ảnh hưởng, cùng dũng lực và anh hùng khí. Thấy vậy, phụ vương Nābhi cho rằng Ngài là bậc tối thắng nên đặt tên là “Ṛṣabha”.

Verse 3

यस्य हीन्द्र: स्पर्धमानो भगवान् वर्षे न ववर्ष तदवधार्य भगवानृषभदेवो योगेश्वर: प्रहस्यात्मयोगमायया स्ववर्षमजनाभं नामाभ्यवर्षत् ॥ ३ ॥

Indra vì ganh tị đã ngừng mưa trên lãnh thổ của Ṛṣabhadeva. Hiểu rõ ý đồ ấy, Bhagavān Ṛṣabhadeva—bậc chủ tể mọi yoga—mỉm cười nhẹ, rồi nhờ yoga-māyā của chính Ngài, tuôn mưa dồi dào xuống xứ sở của Ngài mang tên Ajanābha.

Verse 4

नाभिस्तु यथाभिलषितं सुप्रजस्त्वमवरुध्यातिप्रमोदभरविह्वलो गद्गदाक्षरया गिरा स्वैरं गृहीत नरलोकसधर्मं भगवन्तं पुराणपुरुषं मायाविलसितमतिर्वत्स तातेति सानुरागमुपलालयन् परां निर्वृतिमुपगत: ॥ ४ ॥

Vì được người con hoàn hảo đúng như ước nguyện, vua Nābhi luôn tràn ngập hỷ lạc siêu việt và tình thương. Với giọng nghẹn ngào, ông gọi: “Con yêu, con của cha,” bởi tác động của yoga-māyā khiến ông nhận Purāṇa-puruṣa—Đấng Tối Thượng—làm con mình. Do lòng thiện chí tối thượng, Chúa cũng cư xử như một người con bình thường theo pháp của nhân gian. Thế nên Nābhi nuôi dưỡng người con thiêng liêng ấy bằng tình yêu sâu đậm, chìm trong bhakti và niềm an lạc tối thượng.

Verse 5

विदितानुरागमापौरप्रकृति जनपदो राजा नाभिरात्मजं समयसेतुरक्षायामभिषिच्य ब्राह्मणेषूपनिधाय सह मेरुदेव्या विशालायां प्रसन्ननिपुणेन तपसा समाधियोगेन नरनारायणाख्यं भगवन्तं वासुदेवमुपासीन: कालेन तन्महिमानमवाप ॥ ५ ॥

Vua Nābhi biết rằng con trai mình, Ṛṣabhadeva, được dân chúng cùng quan lại hết mực mến kính. Vì để gìn giữ “cầu nối” của dharma Veda, ngài tấn phong Ngài làm đế vương và giao cho các brāhmaṇa uyên bác dìu dắt việc trị quốc. Rồi Nābhi Mahārāja cùng hoàng hậu Merudevī đến Badarikāśrama nơi dãy Hi-mã-lạp-sơn, hoan hỷ tu khổ hạnh và samādhi-yoga, thờ phụng Bhagavān Vāsudeva trong hình tướng Nara-Nārāyaṇa; theo thời gian ngài được nâng lên cõi Vaikuṇṭha.

Verse 6

यस्य ह पाण्डवेय श्लोकावुदाहरन्ति— को नु तत्कर्म राजर्षेर्नाभेरन्वाचरेत्पुमान् । अपत्यतामगाद्यस्य हरि: शुद्धेन कर्मणा ॥ ६ ॥

Hỡi hậu duệ nhà Pāṇḍu, để tôn vinh Mahārāja Nābhi, các bậc hiền triết xưa đã đọc hai bài kệ. Một bài rằng: “Ai có thể noi theo công hạnh của bậc rāja-ṛṣi Nābhi? Nhờ nghiệp hạnh thanh tịnh và bhakti của ngài, Hari đã thuận làm con trai của ngài.”

Verse 7

ब्रह्मण्योऽन्य: कुतो नाभेर्विप्रा मङ्गलपूजिता: । यस्य बर्हिषि यज्ञेशं दर्शयामासुरोजसा ॥ ७ ॥

“Ai là người tôn kính brāhmaṇa hơn Mahārāja Nābhi? Ngài đã cúng kính các brāhmaṇa xứng đáng đến mức họ hoàn toàn mãn nguyện; rồi nhờ uy lực brāhmaṇa, họ đã cho ngài thấy đích thân Bhagavān Nārāyaṇa, Chúa tể của yajña, ngay trên đàn tế.”

Verse 8

अथ ह भगवानृषभदेव: स्ववर्षं कर्मक्षेत्रमनुमन्यमान: प्रदर्शितगुरुकुलवासो लब्धवरैर्गुरुभिरनुज्ञातो गृहमेधिनां धर्माननुशिक्षमाणो जयन्त्यामिन्द्रदत्तायामुभयलक्षणं कर्म समाम्नायाम्नातमभियुञ्जन्नात्मजानामात्मसमानानां शतं जनयामास ॥ ८ ॥

Sau khi Mahārāja Nābhi rời đến Badarikāśrama, Bhagavān Ṛṣabhadeva hiểu vương quốc của Ngài chính là trường hoạt động của Ngài. Để nêu gương, trước hết Ngài thọ brahmacarya dưới sự chỉ dạy của các bậc thầy và sống tại gurukula. Học xong, Ngài dâng guru-dakṣiṇā, được thầy cho phép rồi bước vào đời sống gia chủ, vừa thực hành vừa dạy dharma của người gṛhastha. Ngài cưới Jayantī—người được Indra dâng—và theo nghi quỹ do śruti-smṛti truyền dạy, sinh một trăm người con có phẩm chất và sức lực ngang Ngài.

Verse 9

येषां खलु महायोगी भरतो ज्येष्ठ: श्रेष्ठगुण आसीद्येनेदं वर्षं भारतमिति व्यपदिशन्ति ॥ ९ ॥

Trong một trăm người con của Ṛṣabhadeva, trưởng nam Bharata là bậc mahāyogī và đại bhakta đầy đủ những phẩm chất tối thượng; để tôn vinh ngài, cõi đất này được gọi là Bhārata-varṣa.

Verse 10

तमनु कुशावर्त इलावर्तो ब्रह्मावर्तो मलय: केतुर्भद्रसेन इन्द्रस्पृग्विदर्भ: कीकट इति नव नवति प्रधाना: ॥ १० ॥

Sau Bharata, còn có chín mươi chín người con trai nữa. Trong số ấy có chín người con trưởng: Kuśāvarta, Ilāvarta, Brahmāvarta, Malaya, Ketu, Bhadrasena, Indraspṛk, Vidarbha và Kīkaṭa.

Verse 11

कविर्हविरन्तरिक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ ११ ॥ इति भागवतधर्मदर्शना नव महाभागवतास्तेषां सुचरितं भगवन्महिमोपबृंहितं वसुदेवनारदसंवादमुपशमायनमुपरिष्टाद्वर्णयिष्याम: ॥ १२ ॥

Ngoài ra còn có Kavi, Havi, Antarikṣa, Prabuddha, Pippalāyana, Āvirhotra, Drumila, Camasa và Karabhājana. Chín vị ấy là những mahā-bhāgavata, bậc thấy rõ bhāgavata-dharma và là những vị giảng thuyết chính thống của Śrīmad-Bhāgavatam; họ được tôn vinh bởi lòng bhakti kiên cố đối với Vāsudeva, Đấng Tối Thượng. Để làm tâm hoàn toàn an tịnh, về sau trong cuộc đối thoại giữa Nārada và Vasudeva, ta sẽ mô tả đặc tính của chín vị này.

Verse 12

कविर्हविरन्तरिक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ ११ ॥ इति भागवतधर्मदर्शना नव महाभागवतास्तेषां सुचरितं भगवन्महिमोपबृंहितं वसुदेवनारदसंवादमुपशमायनमुपरिष्टाद्वर्णयिष्याम: ॥ १२ ॥

Ngoài ra còn có Kavi, Havi, Antarikṣa, Prabuddha, Pippalāyana, Āvirhotra, Drumila, Camasa và Karabhājana. Chín vị ấy là những mahā-bhāgavata, bậc thấy rõ bhāgavata-dharma và là những vị giảng thuyết chính thống của Śrīmad-Bhāgavatam; họ được tôn vinh bởi lòng bhakti kiên cố đối với Vāsudeva, Đấng Tối Thượng. Để làm tâm hoàn toàn an tịnh, về sau trong cuộc đối thoại giữa Nārada và Vasudeva, ta sẽ mô tả đặc tính của chín vị này.

Verse 13

यवीयांस एकाशीतिर्जायन्तेया: पितुरादेशकरा महाशालीना महाश्रोत्रिया यज्ञशीला: कर्मविशुद्धा ब्राह्मणा बभूवु: ॥ १३ ॥

Ngoài những người con đã nêu, còn có tám mươi mốt người con trai trẻ hơn, sinh từ Ṛṣabhadeva và Jayantī. Theo mệnh lệnh của phụ vương, họ trở nên có giáo dưỡng, hạnh kiểm đoan chính, thanh tịnh trong hành vi, tinh thông tri thức Veda và việc cử hành yajña; vì thế tất cả đều trở thành những brāhmaṇa hoàn toàn xứng đáng.

Verse 14

भगवानृषभसंज्ञ आत्मतन्त्र: स्वयं नित्यनिवृत्तानर्थपरम्पर: केवलानन्दानुभव ईश्वर एव विपरीतवत्कर्माण्यारभमाण: कालेनानुगतं धर्ममाचरणेनोपशिक्षयन्नतद्विदां सम उपशान्तो मैत्र: कारुणिको धर्मार्थयश: प्रजानन्दामृतावरोधेन गृहेषु लोकं नियमयत् ॥ १४ ॥

Là hóa thân của Đấng Tối Thượng, Bhagavān Ṛṣabhadeva hoàn toàn tự tại; thân tướng Ngài thuộc linh, vĩnh cửu và tràn đầy hỷ lạc siêu việt. Ngài vĩnh viễn không dính dáng đến chuỗi khổ vật chất—sinh, tử, lão, bệnh—và không hề chấp trước. Ngài bình đẳng, an tịnh, thân thiện và đầy lòng từ mẫn. Dẫu là Chúa Tể tối cao, Ngài vẫn hành xử như một chúng sinh bị ràng buộc, nghiêm trì varṇāśrama-dharma vốn bị lãng quên theo thời gian, để dạy dỗ người vô tri bằng chính gương hạnh của mình. Nhờ vậy, Ngài điều hòa dân chúng trong đời sống gia chủ, giúp họ đạt dharma, artha, danh tiếng, con cái, hưởng thụ, và cuối cùng là phúc lạc bất tử.

Verse 15

यद्यच्छीर्षण्याचरितं तत्तदनुवर्तते लोक: ॥ १५ ॥

Bậc đại nhân làm việc gì, người thường đều noi theo việc ấy.

Verse 16

यद्यपि स्वविदितं सकलधर्मं ब्राह्मं गुह्यं ब्राह्मणैर्दर्शितमार्गेण सामादिभिरुपायैर्जनतामनुशशास ॥ १६ ॥

Dù Bhagavān Ṛṣabhadeva thấu biết trọn vẹn minh triết Brahma của Veda, gồm mọi bổn phận dharma, Ngài vẫn theo con đường các brāhmaṇa chỉ dạy, dùng những phương tiện như hòa giải v.v. để dạy dân về chế ngự tâm, chế ngự căn, nhẫn nhục và các đức hạnh khác.

Verse 17

द्रव्यदेशकालवय:श्रद्धर्त्विग्विविधोद्देशोपचितै: सर्वैरपि क्रतुभिर्यथोपदेशं शतकृत्व इयाज ॥ १७ ॥

Bhagavān Ṛṣabhadeva, theo đúng lời dạy kinh điển, đã cử hành mọi loại tế lễ đến một trăm lần, đầy đủ vật phẩm thượng hạng, nơi chốn thanh tịnh, thời khắc thích hợp, cùng các tư tế trẻ trung và đầy śraddhā; nhờ vậy Ngài làm thỏa mãn Śrī Viṣṇu trong mọi phương diện.

Verse 18

भगवतर्षभेण परिरक्ष्यमाण एतस्मिन् वर्षे न कश्चन पुरुषो वाञ्छत्यविद्यमानमिवात्मनोऽन्यस्मात्कथञ्चन किमपि कर्हिचिदवेक्षते भर्तर्यनुसवनं विजृम्भितस्‍नेहातिशयमन्तरेण ॥ १८ ॥

Khi Bhāratavarṣa được Bhagavān Ṛṣabhadeva che chở, không ai từng cầu xin điều gì từ người khác; ngoài tình thương ngày một nở rộng từng sát-na đối với đức vua, tâm họ không hướng về bất cứ điều gì khác.

Verse 19

स कदाचिदटमानो भगवानृषभो ब्रह्मावर्तगतो ब्रह्मर्षिप्रवरसभायां प्रजानां निशामयन्तीनामात्मजानवहितात्मन: प्रश्रयप्रणयभरसुयन्त्रितानप्युपशिक्षयन्निति होवाच ॥ १९ ॥

Một lần khi du hành, Bhagavān Ṛṣabhadeva đến Brahmāvarta. Nơi ấy có đại hội các bậc brahmarṣi ưu tú, và dân chúng cũng đang lắng nghe. Trong hội chúng ấy, Ngài dạy bảo các con trai mình—vốn đã khiêm cung, đầy tình yêu-bhakti và đủ tư cách—để mai sau có thể trị vì thế gian thật viên mãn; rồi Ngài nói như sau.