Adhyaya 17

Verse 1

श्रीशुक उवाच तत्र भगवत: साक्षाद्यज्ञलिङ्गस्य विष्णोर्विक्रमतो वामपादाङ्गुष्ठनखनिर्भिन्नोर्ध्वाण्डकटाहविवरेणान्त:प्रविष्टा या बाह्यजलधारा तच्चरणपङ्कजावनेजनारुणकिञ्जल्कोपरञ्जिताखिलजगदघमलापहोपस्पर्शनामला साक्षाद्भ‍गवत्पदीत्यनुपलक्षितवचोऽभिधीयमानातिमहता कालेन युगसहस्रोपलक्षणेन दिवो मूर्धन्यवततार यत्तद्विष्णुपदमाहु: ॥ १ ॥

Śukadeva Gosvāmī nói: Tâu Đại vương, tại đàn tế của Bali Mahārāja, Bhagavān Viṣṇu—Đấng là hình tướng của mọi lễ tế—đã hiện thân làm Vāmanadeva. Khi Ngài vươn bàn chân trái đến tận biên giới vũ trụ, móng ngón chân cái đã đục thủng lớp vỏ bao của vũ trụ. Qua lỗ ấy, dòng nước tinh khiết từ Đại dương Nhân quả tràn vào thế giới này thành sông Gaṅgā. Vì đã rửa đôi chân sen của Chúa, vốn phủ bụi đỏ hồng, nước Gaṅgā mang sắc hồng tuyệt mỹ. Chỉ cần chạm vào dòng nước siêu việt ấy, chúng sinh liền được tẩy sạch cấu uế tội lỗi, nhưng bản thân Gaṅgā vẫn mãi thanh tịnh; vì thế nàng được gọi là Viṣṇupadī. Sau một thời gian vô cùng dài—tính bằng một nghìn yuga—Gaṅgā giáng xuống Dhruvaloka; do đó các bậc hiền triết gọi Dhruvaloka là Viṣṇupada, ‘nơi đặt trên chân sen của Viṣṇu’.

Verse 2

यत्र ह वाव वीरव्रत औत्तानपादि: परमभागवतोऽस्मत्कुलदेवताचरणारविन्दोदकमिति यामनुसवनमुत्कृष्यमाणभगवद्भ‍‌क्‍तियोगेन द‍ृढं क्लिद्यमानान्तर्हृदय औत्कण्ठ्यविवशामीलितलोचनयुगलकुड्‌मलविगलितामलबाष्पकलयाभिव्यज्यमानरोमपुलककुलकोऽधुनापि परमादरेण शिरसा बिभर्ति ॥ २ ॥

Tại nơi ấy, Dhruva Mahārāja, con của vua Uttānapāda, nổi danh là bậc bhāgavata tối thượng nhờ chí nguyện kiên định trong phụng sự. Biết rằng nước thiêng sông Hằng tẩy rửa liên hoa túc của Thượng Đế Viṣṇu, đến nay trên cõi của mình ngài vẫn cung kính đội nước ấy trên đầu với lòng sùng kính sâu xa. Vì luôn tưởng niệm Kṛṣṇa trong tận đáy tim, ngài bị nỗi khát vọng thiêng liêng tràn ngập; lệ trong sạch tuôn từ đôi mắt hé mở, và toàn thân rúng động bởi rômāñca.

Verse 3

तत: सप्त ऋषयस्तत्प्रभावाभिज्ञा यां ननु तपसआत्यन्तिकी सिद्धिरेतावती भगवति सर्वात्मनि वासुदेवेऽनुपरतभक्तियोगलाभेनैवोपेक्षितान्यार्थात्मगतयो मुक्तिमिवागतां मुमुक्षव इव सबहुमानमद्यापि जटाजूटैरुद्वहन्ति ॥ ३ ॥

Kế đó, bảy đại ṛṣi, thấu rõ uy lực của dòng nước ấy, đến nay vẫn kính cẩn giữ nước sông Hằng trong búi tóc kết trên đỉnh đầu. Các ngài kết luận rằng của cải tối thượng và thành tựu rốt ráo của mọi khổ hạnh chính là đạt được bhakti-yoga không gián đoạn đối với Vāsudeva, Đấng là Linh Hồn của muôn loài. Vì đã đắc được phụng ái liên tục, các ngài xem nhẹ mọi phương tiện khác như dharma, artha, kāma, thậm chí cả mukti kiểu hòa tan; như các jñānī coi mukti là đỉnh cao, bảy bậc thánh này lại nhận bhakti là sự viên mãn của đời sống.

Verse 4

ततोऽनेकसहस्रकोटिविमानानीकसङ्कुलदेवयानेनावतरन्तीन्दुमण्डलमावार्य ब्रह्मसदने निपतति ॥ ४ ॥

Sau khi thanh tịnh bảy cõi gần Dhruvaloka, nước sông Hằng được đưa xuống theo lộ trình trên không của chư thiên, chen chúc giữa vô số hàng tỷ phi thuyền thiên giới. Rồi nước ấy tràn ngập Candraloka và cuối cùng rơi đến cung điện của Brahmā trên đỉnh núi Meru.

Verse 5

तत्र चतुर्धा भिद्यमाना चतुर्भिर्नामभिश्चतुर्दिशमभिस्पन्दन्ती नदनदीपतिमेवाभिनिविशति सीतालकनन्दा चक्षुर्भद्रेति ॥ ५ ॥

Trên đỉnh núi Meru, sông Hằng phân thành bốn nhánh, mang bốn danh xưng và tuôn chảy mạnh mẽ về bốn phương, rồi cuối cùng đều đổ vào đại dương—chúa tể của mọi sông ngòi. Bốn nhánh ấy gọi là Sītā, Alakanandā, Cakṣu và Bhadrā.

Verse 6

सीता तु ब्रह्मसदनात्केसराचलादिगिरिशिखरेभ्योऽधोऽध: प्रस्रवन्ती गन्धमादनमूर्धसु पतित्वान्तरेण भद्राश्ववर्षं प्राच्यां दिशि क्षारसमुद्रमभिप्रविशति ॥ ६ ॥

Nhánh sông Hằng mang tên Sītā chảy ra từ cung điện Brahmā, rồi dần dần đổ xuống từ các đỉnh núi như Kesarācala; từ những đỉnh cao như những sợi nhụy quanh Meru, nó rơi xuống đỉnh núi Gandhamādana. Từ đó, nó tưới nhuần Bhadrāśva-varṣa trên đường đi và tiến vào biển mặn (Kṣāra-samudra) về hướng đông.

Verse 7

एवं माल्यवच्छिखरान्निष्पतन्ती ततोऽनुपरतवेगा केतुमालमभि चक्षु: प्रतीच्यां दिशि सरित्पतिं प्रविशति ॥ ७ ॥

Như vậy, nhánh sông Hằng mang tên Cakṣu rơi từ đỉnh núi Mālyavān, rồi chảy không ngừng qua Ketumāla-varṣa và cuối cùng đổ vào đại dương nước mặn ở phương tây.

Verse 8

भद्रा चोत्तरतो मेरुशिरसो निपतिता गिरिशिखराद्‌गिरिशिखरमतिहाय श‍ृङ्गवत: श‍ृङ्गादवस्यन्दमाना उत्तरांस्तु कुरूनभित उदीच्यां दिशि जलधिमभिप्रविशति ॥ ८ ॥

Nhánh sông Hằng tên Bhadrā chảy từ phía bắc núi Meru; nước lần lượt đổ xuống các đỉnh Kumuda, Nīla, Śveta và Śṛṅgavān, rồi chảy qua xứ Uttara-Kuru và cuối cùng nhập vào đại dương nước mặn ở phương bắc.

Verse 9

तथैवालकनन्दा दक्षिणेन ब्रह्मसदनाद्ब‍हूनि गिरिकूटान्यतिक्रम्य हेमकूटाद्धैमकूटान्यतिरभसतररंहसा लुठयन्ती भारतमभिवर्षं दक्षिणस्यां दिशि जलधिमभिप्रविशति यस्यां स्‍नानार्थं चागच्छत: पुंस: पदे पदेऽश्वमेधराजसूयादीनां फलं न दुर्लभमिति ॥ ९ ॥

Cũng vậy, nhánh sông Hằng tên Alakanandā chảy từ phía nam Brahma-sadana; vượt qua nhiều đỉnh núi, nó đổ xuống dữ dội trên các đỉnh Hemakūṭa và Himakūṭa. Rồi nó tràn ngập Bhārata-varṣa và nhập vào đại dương nước mặn ở phương nam. Người đến tắm nơi dòng sông thánh này thật hữu phước; mỗi bước chân họ dễ dàng đạt công đức như đã cử hành các đại tế lễ Rājasūya và Aśvamedha.

Verse 10

अन्ये च नदा नद्यश्च वर्षे वर्षे सन्ति बहुशो मेर्वादिगिरिदुहितर: शतश: ॥ १० ॥

Ngoài ra, trong mỗi varṣa còn có vô số sông lớn sông nhỏ; như những người con gái của núi Meru và các dãy núi khác, chúng chảy thành hàng trăm nhánh.

Verse 11

तत्रापि भारतमेव वर्षं कर्मक्षेत्रमन्यान्यष्ट वर्षाणि स्वर्गिणां पुण्यशेषोपभोगस्थानानि भौमानि स्वर्गपदानि व्यपदिशन्ति ॥ ११ ॥

Trong chín varṣa, chỉ Bhārata-varṣa được hiểu là nơi hành nghiệp. Các bậc học giả và thánh nhân tuyên bố rằng tám varṣa còn lại dành cho những người đại phước đức đã trở về từ cõi trời để hưởng phần công đức còn dư—như những cõi trời trên mặt đất.

Verse 12

एषु पुरुषाणामयुतपुरुषायुर्वर्षाणां देवकल्पानां नागायुतप्राणानां वज्रसंहननबलवयोमोदप्रमुदितमहासौरतमिथुनव्यवायापवर्गवर्षधृतैकगर्भ कलत्राणां तत्र तु त्रेतायुगसम: कालो वर्तते ॥ १२ ॥

Trong tám varṣa này, tuổi thọ loài người theo cách tính trần gian là mười nghìn năm. Dân cư gần như chư thiên: sức mạnh như mười nghìn voi, thân thể rắn chắc như kim cang. Tuổi trẻ của họ rất mỹ mãn; nam nữ hưởng lạc ái ân lâu dài. Sau nhiều năm dục lạc, khi chỉ còn một năm tuổi thọ, người vợ mới thụ thai. Mức độ khoái lạc ở đó đúng như loài người thời Tretā-yuga.

Verse 13

यत्र ह देवपतय: स्वै: स्वैर्गणनायकैर्विहितमहार्हणा: सर्वर्तुकुसुमस्तबकफलकिसलयश्रियाऽऽनम्यमानविटपलता विटपिभिरुपशुम्भमानरुचिरकाननाश्रमायतनवर्षगिरिद्रोणीषु तथा चामलजलाशयेषु विकचविविधनववनरुहामोदमुदितराजहंसजलकुक्कुटकारण्डवसारसचक्रवाकादिभिर्मधुकरनिकराकृतिभिरुपकूजितेषु जलक्रीडादिभिर्विचित्रविनोदै: सुललितसुरसुन्दरीणां कामकलिलविलासहासलीलावलोकाकृष्टमनोद‍ृष्टय: स्वैरं विहरन्ति ॥ १३ ॥

Trong mỗi miền đất ấy, các vị đứng đầu chư thiên, cùng những thủ lĩnh tùy tùng của mình, được tôn kính bằng sự cúng dường trọng thể. Những khu vườn và tịnh thất đẹp đẽ được điểm trang bởi dây leo và cây cối oằn xuống vì hoa theo mùa, trái ngọt và chồi non. Giữa các dãy núi ranh giới là những hồ nước trong vắt, đầy sen mới nở; hương sen làm hân hoan thiên nga, vịt, gà nước, karandava, sếu, chakravāka… và tiếng ong vo ve quyện khắp không trung. Bên bờ hồ, họ tự do vui chơi với trò nước và nhiều thú tiêu khiển. Các thiên nữ mỉm cười đùa nghịch, liếc nhìn đầy dục vọng khiến lòng các phu quân xao động; người hầu luôn dâng bột đàn hương và vòng hoa. Như vậy, cư dân của tám varṣa thiên giới hưởng lạc, bị cuốn hút bởi hoạt động của phái đối nghịch.

Verse 14

नवस्वपि वर्षेषु भगवान्नारायणो महापुरुष: पुरुषाणां तदनुग्रहायात्मतत्त्वव्यूहेनात्मनाद्यापि सन्निधीयते ॥ १४ ॥

Trong cả chín varṣa này, để ban ân cho các tín đồ, Bhagavān Nārāyaṇa—Đấng Đại Nhân—mở rộng chính Ngài thành tứ vyūha: Vāsudeva, Saṅkarṣaṇa, Pradyumna và Aniruddha. Nhờ vậy, Ngài vẫn ở gần các bhakta để thọ nhận sự phụng sự của họ.

Verse 15

इलावृते तु भगवान् भव एक एव पुमान्न ह्यन्यस्तत्रापरो निर्विशति भवान्या: शापनिमित्तज्ञो यत्प्रवेक्ष्यत: स्त्रीभावस्तत्पश्चाद्वक्ष्यामि ॥ १५ ॥

Śukadeva Gosvāmī nói: Ở miền đất gọi là Ilāvṛta-varṣa, người nam duy nhất là Bhagavān Bhava (Śiva). Không một người nam nào khác được phép bước vào đó. Bhavānī (Durgā) biết nguyên do của lời nguyền; kẻ nào dại dột xâm nhập sẽ lập tức biến thành nữ. Ta sẽ giải thích điều này về sau.

Verse 16

भवानीनाथै: स्त्रीगणार्बुदसहस्रैरवरुध्यमानो भगवतश्चतुर्मूर्तेर्महापुरुषस्य तुरीयां तामसीं मूर्तिं प्रकृतिमात्मन: सङ्कर्षणसंज्ञामात्मसमाधिरूपेण सन्निधाप्यैतदभिगृणन् भव उप-धावति ॥ १६ ॥

Trong Ilāvṛta-varṣa, Śiva luôn bị bao quanh bởi mười tỷ nữ hầu của Bhavānī (Durgā) đang phụng sự Ngài. Tứ thân (catur-mūrti) của Mahāpuruṣa gồm Vāsudeva, Pradyumna, Aniruddha và Saṅkarṣaṇa. Saṅkarṣaṇa, sự mở rộng thứ tư, vốn siêu việt; nhưng vì công việc hủy diệt trong thế giới vật chất liên hệ với guṇa vô minh, nên được gọi là hình tướng tāmasī. Biết Saṅkarṣaṇa là nguyên nhân đầu tiên của chính sự tồn tại mình, Śiva an trú trong samādhi, thiết lập sự hiện diện của Ngài và tụng niệm thần chú sau đây để nương tựa Ngài.

Verse 17

श्रीभगवानुवाच ॐ नमो भगवते महापुरुषाय सर्वगुणसङ्ख्यानायानन्तायाव्यक्ताय नम इति ॥ १७ ॥

Đức Bhagavān phán: Om, con kính lễ Đấng Bhagavān Mahāpuruṣa; Ngài là kho tàng mọi phẩm tính siêu việt, vô hạn, và bất hiển đối với kẻ vô tín tâm—namah kính dâng Ngài.

Verse 18

भजे भजन्यारणपादपङ्कजंभगस्य कृत्‍स्‍नस्य परं परायणम् । भक्तेष्वलं भावितभूतभावनंभवापहं त्वा भवभावमीश्वरम् ॥ १८ ॥

Lạy Chúa, con tôn thờ đôi chân sen đáng thờ phụng của Ngài; Ngài là nơi nương tựa tối thượng của mọi vinh quang. Với lòng từ đối với các bhakta, Ngài hiển lộ trong nhiều hình tướng để làm họ mãn nguyện; Ngài giải thoát khỏi vòng luân hồi, còn kẻ vô tín tâm thì bị ràng buộc theo ý Ngài. Xin nhận con làm tôi tớ vĩnh hằng của Ngài.

Verse 19

न यस्य मायागुणचित्तवृत्तिभि-र्निरीक्षतो ह्यण्वपि द‍ृष्टिरज्यते । ईशे यथा नोऽजितमन्युरंहसांकस्तं न मन्येत जिगीषुरात्मन: ॥ १९ ॥

Chúng ta không thể chế ngự sức mạnh của cơn giận; vì thế khi nhìn các đối tượng vật chất, khó tránh khỏi ưa‑ghét. Nhưng Thượng Đế Tối Cao không như vậy: dẫu Ngài liếc nhìn thế giới để tạo lập, duy trì và hủy diệt, Ngài vẫn không bị ảnh hưởng dù chỉ một mảy. Do đó, ai muốn chiến thắng các căn phải nương tựa nơi đôi chân sen của Chúa; rồi người ấy sẽ đắc thắng.

Verse 20

असद्‍दृशो य: प्रतिभाति मायया क्षीबेव मध्वासवताम्रलोचन: । न नागवध्वोऽर्हण ईशिरे ह्रियायत्पादयो: स्पर्शनधर्षितेन्द्रिया: ॥ २० ॥

Với kẻ có cái nhìn ô uế, do sức mạnh của māyā, đôi mắt của Chúa dường như đỏ như người say rượu; mê lầm, họ nổi giận với Ngài, và vì cơn giận ấy Ngài cũng như hiện ra giận dữ và đáng sợ—nhưng đó chỉ là ảo ảnh. Khi các phu nhân của ác quỷ rắn bị chạm bởi đôi chân sen của Chúa, vì thẹn thùng họ không thể tiến xa hơn trong việc thờ phụng; song Chúa không hề dao động trước sự chạm ấy, vì Ngài bình đẳng trong mọi cảnh. Vậy ai lại không thờ phụng Đấng Bhagavān?

Verse 21

यमाहुरस्य स्थितिजन्मसंयमंत्रिभिर्विहीनं यमनन्तमृषय: । न वेद सिद्धार्थमिव क्‍वचित्स्थितंभूमण्डलं मूर्धसहस्रधामसु॒ ॥ २१ ॥

Śiva tiếp lời: Các bậc hiền triết lớn đều thừa nhận Chúa là nguồn của tạo dựng, duy trì và hủy diệt, dù thật ra Ngài không hề bị ràng buộc bởi các hoạt động ấy; vì thế Ngài được gọi là Ananta, Vô Hạn. Trong hóa thân Śeṣa, Ngài nâng đỡ mọi vũ trụ trên hàng ngàn mũ rắn, nhưng mỗi vũ trụ đối với Ngài cũng không nặng hơn một hạt cải. Vậy ai khao khát viên mãn lại không thờ phụng Ngài?

Verse 22

यस्याद्य आसीद् गुणविग्रहो महान्विज्ञानधिष्ण्यो भगवानज: किल । यत्सम्भवोऽहं त्रिवृता स्वतेजसावैकारिकं तामसमैन्द्रियं सृजे ॥ २२ ॥ एते वयं यस्य वशे महात्मन:स्थिता: शकुन्ता इव सूत्रयन्त्रिता: । महानहं वैकृततामसेन्द्रिया:सृजाम सर्वे यदनुग्रहादिदम् ॥ २३ ॥

Từ Đấng Tối Thượng, Bhagavān, hiện ra Đức Phạm Thiên (Brahmā), thân Ngài là tổng thể năng lượng vật chất và là nơi nương của trí tuệ bị chi phối bởi tính rajas. Từ Brahmā ấy, ta sinh ra làm Rudra, biểu hiện của ngã chấp giả (ahaṅkāra) thuộc loại vaikarika; và bằng uy lực của mình ta tạo ra các chư thiên khác, năm đại và các căn. Vì vậy ta thờ phụng Đấng Tối Cao, vượt trên tất cả chúng ta, dưới quyền Ngài mà chư thiên, các yếu tố và các căn đều an trú—ngay cả Brahmā và chính ta—như chim bị buộc bằng dây. Chỉ nhờ ân điển của Chúa mà sự tạo dựng, duy trì và tiêu hoại thế giới mới thành; xin kính lễ Đấng Tối Thượng.

Verse 23

यस्याद्य आसीद् गुणविग्रहो महान्विज्ञानधिष्ण्यो भगवानज: किल । यत्सम्भवोऽहं त्रिवृता स्वतेजसावैकारिकं तामसमैन्द्रियं सृजे ॥ २२ ॥ एते वयं यस्य वशे महात्मन:स्थिता: शकुन्ता इव सूत्रयन्त्रिता: । महानहं वैकृततामसेन्द्रिया:सृजाम सर्वे यदनुग्रहादिदम् ॥ २३ ॥

Chúng ta hết thảy ở dưới quyền của bậc Đại Ngã ấy, như chim bị buộc bằng dây. Đại ngã chấp (mahān-ahaṅkāra), tính chất vaikṛta-tāmasa và các căn—tất cả chúng ta chỉ tạo được nhờ ân huệ của Ngài; vì thế xin kính lễ Đấng Tối Thượng hết lần này đến lần khác.

Verse 24

यन्निर्मितां कर्ह्यपि कर्मपर्वणींमायां जनोऽयं गुणसर्गमोहित: । न वेद निस्तारणयोगमञ्जसातस्मै नमस्ते विलयोदयात्मने ॥ २४ ॥

Năng lực huyễn hóa (māyā) của Đấng Tối Thượng trói buộc các linh hồn hữu hạn vào thế giới này theo từng chặng nghiệp, khiến họ mê lầm trong sự tạo tác của các guna; vì thế nếu không được Ngài đoái thương, chúng ta không thể biết con đường dễ dàng để vượt qua māyā. Xin kính lễ Đức Chúa, Đấng là nguyên nhân của tạo dựng và tiêu hoại.