Adhyaya 10

Verse 1

श्रीशुक उवाच अथ सिन्धुसौवीरपते रहूगणस्य व्रजत इक्षुमत्यास्तटे तत्कुलपतिना शिबिकावाहपुरुषान्वेषणसमये दैवेनोपसादित: स द्विजवर उपलब्ध एष पीवा युवा संहननाङ्गो गोखरवद्धुरं वोढुमलमिति पूर्वविष्टिगृहीतै: सह गृहीत: प्रसभमतदर्ह उवाह शिबिकां स महानुभाव: ॥ १ ॥

Sukadeva Gosvami nói: Những người hầu của Vua Rahugana tìm thấy Jada Bharata bên bờ sông Iksumati. Thấy ông trẻ và khỏe như một con bò, họ đã ép buộc bậc vĩ nhân này phải khiêng kiệu.

Verse 2

यदा हि द्विजवरस्येषुमात्रावलोकानुगतेर्न समाहिता पुरुषगतिस्तदा विषमगतां स्वशिबिकां रहूगण उपधार्य पुरुषानधिवहत आह हे वोढार: साध्वतिक्रमत किमिति विषममुह्यते यानमिति ॥ २ ॥

Vì tâm niệm bất bạo động, Jaḍa Bharata bước rất chậm, cứ mỗi ba bước lại nhìn phía trước để khỏi giẫm lên kiến. Do đó ông không theo kịp các người khiêng khác, khiến kiệu rung lắc. Thấy vậy, vua Rahūgaṇa hỏi: “Này các người khiêng, sao các ngươi khiêng kiệu lệch lạc như thế? Hãy khiêng cho ngay ngắn.”

Verse 3

अथ त ईश्वरवच: सोपालम्भमुपाकर्ण्योपायतुरीयाच्छङ्कितमनसस्तं विज्ञापयांबभूवु: ॥ ३ ॥

Nghe những lời quở trách đầy đe dọa của vua Rahūgaṇa, các người khiêng kiệu vô cùng sợ bị trừng phạt và bắt đầu thưa trình với nhà vua như sau.

Verse 4

न वयं नरदेव प्रमत्ता भवन्नियमानुपथा: साध्वेव वहाम: । अयमधुनैव नियुक्तोऽपि न द्रुतं व्रजति नानेन सह वोढुमु ह वयं पारयाम इति ॥ ४ ॥

Tâu đấng quân vương, chúng thần hoàn toàn không lơ là bổn phận. Theo mệnh lệnh của bệ hạ, chúng thần vẫn khiêng kiệu đúng cách; nhưng người này mới được giao cùng chúng thần lại không đi nhanh. Vì thế chúng thần không thể khiêng kiệu thuận đều với ông ấy.

Verse 5

सांसर्गिको दोष एव नूनमेकस्यापि सर्वेषां सांसर्गिकाणां भवितुमर्हतीति निश्चित्य निशम्य कृपणवचो राजा रहूगण उपासितवृद्धोऽपि निसर्गेण बलात्कृत ईषदुत्थितमन्युरविस्पष्टब्रह्मतेजसं जातवेदसमिव रजसाऽऽवृतमतिराह ॥ ५ ॥

Nghe lời trình bày run sợ vì sợ bị phạt của các người khiêng, vua Rahūgaṇa hiểu rằng chỉ do lỗi của một người mà việc khiêng trở nên lệch nhịp. Dẫu biết rõ điều ấy và nghe lời khẩn cầu, nhà vua—tuy tinh thông chính trị và dày kinh nghiệm—vẫn hơi nổi giận theo bản tính vương giả. Tâm trí bị che phủ bởi rajas, ông liền nói với Jaḍa Bharata, người có hào quang Bà-la-môn mờ như lửa bị tro phủ, rằng…

Verse 6

अहो कष्टं भ्रातर्व्यक्तमुरुपरिश्रान्तो दीर्घमध्वानमेक एव ऊहिवान् सुचिरं नातिपीवा न संहननाङ्गो जरसा चोपद्रुतो भवान् सखे नो एवापर एते सङ्घट्टिन इति बहुविप्रलब्धोऽप्यविद्यया रचितद्रव्यगुणकर्माशयस्वचरमकलेवरेऽवस्तुनि संस्थानविशेषेऽहं ममेत्यनध्यारोपितमिथ्याप्रत्ययो ब्रह्मभूतस्तूष्णीं शिबिकां पूर्ववदुवाह ॥ ६ ॥

Vua Rahūgaṇa nói với Jaḍa Bharata: “Ôi huynh đệ, thật khổ sở! Ngươi rõ ràng đã mệt lả, vì đã khiêng kiệu một mình suốt lâu và đi đường xa. Ngươi không mập mạp, thân thể cũng không rắn chắc; lại còn bị tuổi già hành hạ, bạn hiền. Chẳng lẽ những người khiêng cùng không giúp ngươi sao?” Dẫu bị hiểu lầm như thế, Jaḍa Bharata—không còn vọng tưởng ‘ta’ và ‘của ta’, biết thân này chỉ là lớp vỏ cuối cùng do vật chất, tính chất và nghiệp tạo nên—an trú trong cảnh giới Brahman, lặng thinh và vẫn khiêng kiệu như trước.

Verse 7

अथ पुन: स्वशिबिकायां विषमगतायां प्रकुपित उवाच रहूगण: किमिदमरे त्वं जीवन्मृतो मां कदर्थीकृत्य भर्तृशासनमतिचरसि प्रमत्तस्य च ते करोमि चिकित्सां दण्डपाणिरिव जनताया यथा प्रकृतिं स्वां भजिष्यस इति ॥ ७ ॥

Khi vua Rahūgaṇa thấy kiệu vẫn còn chao đảo, ông nổi giận và nói: “Đồ vô lại, ngươi làm gì vậy? Sống mà như chết sao? Không biết ta là chủ của ngươi ư? Ngươi coi thường mệnh lệnh của ta; vì thế ta sẽ trừng phạt ngươi như Diêm Vương trừng trị kẻ tội lỗi, để ngươi tỉnh trí và làm đúng bổn phận.”

Verse 8

एवं बह्वबद्धमपि भाषमाणं नरदेवाभिमानं रजसा तमसानुविद्धेन मदेन तिरस्कृताशेषभगवत्प्रियनिकेतं पण्डितमानिनं स भगवान् ब्राह्मणो ब्रह्मभूतसर्वभूतसुहृदात्मा योगेश्वरचर्यायां नातिव्युत्पन्नमतिं स्मयमान इव विगतस्मय इदमाह ॥ ८ ॥

Bị rajas và tamas làm say mờ, vua Rahūgaṇa—đắm trong quan niệm thân xác và tự phụ là bậc quân vương—đã quở trách Jaḍa Bharata bằng những lời vô cớ và mâu thuẫn. Nhưng Jaḍa Bharata là bhakta chí ái của Thượng Đế; Ngài luôn ngự trong tim ông. Ông ở trong trạng thái brahma-bhūta, là bạn lành của mọi sinh linh, không hề chấp thân. Nhà vua không biết địa vị của một bhakta cao cấp. Jaḍa Bharata mỉm cười điềm nhiên, không chút ngã mạn, rồi nói như sau.

Verse 9

ब्राह्मण उवाच त्वयोदितं व्यक्तमविप्रलब्धं भर्तु: स मे स्याद्यदि वीर भार: । गन्तुर्यदि स्यादधिगम्यमध्वा पीवेति राशौ न विदां प्रवाद: ॥ ९ ॥

Đại brāhmaṇa Jaḍa Bharata nói: “Tâu bệ hạ anh dũng, những lời bệ hạ nói với ý mỉa mai ấy quả không hẳn sai. Nếu gánh nặng này thuộc về tôi thì tôi mới là kẻ gánh; nhưng kẻ gánh là thân, không phải ātman. Nếu đích đến và con đường này là của tôi, hẳn sẽ có phiền lụy; nhưng chúng chỉ liên hệ đến thân. ‘Béo’ hay ‘gầy’ là nói về thân; người trí không nói vậy về linh hồn.”

Verse 10

स्थौल्यं कार्श्यं व्याधय आधयश्च क्षुत्तृड् भयं कलिरिच्छा जरा च । निद्रा रतिर्मन्युरहंमद: शुचो देहेन जातस्य हि मे न सन्ति ॥ १० ॥

Béo, gầy, bệnh tật, khổ tâm, đói khát, sợ hãi, bất hòa, ham muốn lạc thú vật chất, tuổi già, ngủ, chấp trước, giận dữ, than khóc, mê lầm và ngã mạn ‘ta là thân’—tất cả đều là biến đổi của lớp vỏ vật chất che phủ linh hồn. Người chìm trong quan niệm thân xác bị chúng chi phối; còn tôi tự do khỏi chấp thân, nên những điều ấy không thuộc về tôi.

Verse 11

जीवन्मृतत्वं नियमेन राजन् आद्यन्तवद्यद्विकृतस्य द‍ृष्टम् । स्वस्वाम्यभावो ध्रुव ईड्य यत्र तर्ह्युच्यतेऽसौ विधिकृत्ययोग: ॥ ११ ॥

Tâu bệ hạ, bệ hạ trách tôi “sống mà như chết”; điều ấy theo lẽ thường thấy ở mọi vật chất biến đổi, vì chúng có khởi đầu và kết thúc. Còn ý nghĩ ‘ta là chủ, ngươi là tôi’ cũng không bền; hôm nay bệ hạ là vua, ngày mai hoàn cảnh có thể đảo ngược. Tất cả chỉ là sự kết hợp tạm thời do định mệnh (vidhi) sắp đặt.

Verse 12

विशेषबुद्धेर्विवरं मनाक् च पश्याम यन्न व्यवहारतोऽन्यत् । क ईश्वरस्तत्र किमीशितव्यं तथापि राजन् करवाम किं ते ॥ १२ ॥

Tâu Đại vương, nếu ngài vẫn cho rằng ngài là vua còn tôi là kẻ hầu, thì xin hãy ra lệnh; tôi sẽ vâng theo. Sự phân biệt ấy chỉ nảy sinh do thói quen và quy ước thế gian; tôi không thấy nguyên nhân nào khác. Vậy ai là chủ, ai là tớ? Tất cả đều bị luật của vật chất chi phối; vì thế chẳng ai thật là chủ, cũng chẳng ai thật là tớ. Dẫu vậy, nếu ngài xem tôi là kẻ hầu, tôi xin nhận—xin truyền dạy, tôi phải làm gì cho ngài?

Verse 13

उन्मत्तमत्तजडवत्स्वसंस्थां गतस्य मे वीर चिकित्सितेन । अर्थ: कियान् भवता शिक्षितेन स्तब्धप्रमत्तस्य च पिष्टपेष: ॥ १३ ॥

Tâu vị vua dũng mãnh, ngài nói: “Đồ ngu, đần, điên! Ta sẽ trừng phạt để ngươi tỉnh lại.” Về điều ấy xin hãy nghe: tuy tôi sống như kẻ đần, như người điếc-câm, nhưng thật ra tôi an trụ trong tri kiến về tự ngã. Trừng phạt tôi thì ngài được lợi gì? Nếu tính toán của ngài đúng và tôi thật sự điên, thì hình phạt ấy như giã thứ đã giã—vô ích. Kẻ điên không khỏi điên chỉ vì bị phạt.

Verse 14

श्रीशुक उवाच एतावदनुवादपरिभाषया प्रत्युदीर्य मुनिवर उपशमशील उपरतानात्म्यनिमित्त उपभोगेन कर्मारब्धं व्यपनयन् राजयानमपि तथोवाह ॥ १४ ॥

Śukadeva Gosvāmī nói: Tâu Mahārāja Parīkṣit, khi vua Rahūgaṇa quở trách Jaḍa Bharata—một đại bhakta—bằng lời lẽ gay gắt, vị thánh nhân hiền hòa ấy vẫn nhẫn chịu tất cả và đáp lại đúng mực. Vô minh phát sinh từ quan niệm đồng nhất mình với thân xác, nhưng Jaḍa Bharata không hề bị chạm đến bởi ý niệm giả ấy. Do đức khiêm cung tự nhiên, ngài không xem mình là đại bhakta, và cũng chấp nhận thọ nhận quả báo của nghiệp xưa. Như người thường, ngài nghĩ rằng việc khiêng kiệu sẽ tiêu trừ phản ứng của lỗi lầm quá khứ, rồi lại tiếp tục khiêng kiệu như trước.

Verse 15

स चापि पाण्डवेय सिन्धुसौवीरपतिस्तत्त्वजिज्ञासायां सम्यक्‌श्रद्धयाधिकृताधिकारस्तद्‌धृदयग्रन्थिमोचनं द्विजवच आश्रुत्य बहुयोगग्रन्थसम्मतं त्वरयावरुह्य शिरसा पादमूलमुपसृत: क्षमापयन् विगतनृपदेवस्मय उवाच ॥ १५ ॥

Śukadeva Gosvāmī tiếp lời: Tâu bậc ưu tú của dòng Pāṇḍu, Mahārāja Parīkṣit, vua Rahūgaṇa—chúa tể xứ Sindhu và Sauvīra—có niềm tin chân thành trong việc truy cầu Chân lý Tuyệt đối, nên đủ tư cách. Nghe lời của Jaḍa Bharata, một brāhmaṇa—bài thuyết giảng được nhiều kinh yoga tán đồng và có thể tháo gỡ nút thắt trong tim—ảo tưởng tự hào “ta là vua” của ông liền tan vỡ. Ông lập tức bước xuống khỏi kiệu, phủ phục với đầu đặt nơi chân sen của Jaḍa Bharata để xin tha thứ vì những lời xúc phạm vị đại brāhmaṇa. Rồi ông cầu nguyện như sau.

Verse 16

कस्त्वं निगूढश्चरसि द्विजानां बिभर्षि सूत्रं कतमोऽवधूत: । कस्यासि कुत्रत्य इहापि कस्मात् क्षेमाय नश्चेदसि नोत शुक्ल: ॥ १६ ॥

Vua Rahūgaṇa nói: Hỡi brāhmaṇa, ngài dường như đi lại trong đời một cách kín đáo, không ai hay biết. Ngài là ai? Ngài là một brāhmaṇa uyên bác hay một avadhūta siêu thoát? Tôi thấy ngài mang sợi chỉ thiêng, nên ngài có vẻ là brāhmaṇa. Ngài có phải bậc thánh giải thoát như Dattātreya và các hiền triết cao siêu khác chăng? Ngài là đệ tử của ai, từ đâu đến, và cư trú nơi nào? Vì sao ngài đến đây? Sứ mệnh của ngài có phải vì sự an lành cho chúng tôi không? Xin từ bi cho biết: ngài thật sự là ai?

Verse 17

नाहं विशङ्के सुरराजवज्रा- न्न त्र्यक्षशूलान्न यमस्य दण्डात् । नाग्‍न्‍यर्कसोमानिलवित्तपास्त्रा- च्छङ्के भृशं ब्रह्मकुलावमानात् ॥ १७ ॥

Kính bạch ngài, tôi không sợ lôi chùy (vajra) của Indra, không sợ đinh ba của Śiva, không sợ trượng phạt của Yamarāja; cũng chẳng ngại lửa, nắng gắt, trăng, gió hay vũ khí của Kubera. Nhưng tôi vô cùng sợ xúc phạm một bà-la-môn; đó là nỗi sợ lớn nhất của tôi.

Verse 18

तद्ब्रूह्यसङ्गो जडवन्निगूढ- विज्ञानवीर्यो विचरस्यपार: । वचांसि योगग्रथितानि साधो न न: क्षमन्ते मनसापि भेत्तुम् ॥ १८ ॥

Xin ngài chỉ dạy—ngài vốn vô nhiễm, sao lại lang thang như kẻ đần độn? Năng lực tri kiến tâm linh ẩn mật của ngài thật vô biên. Ôi bậc thánh, lời ngài nói được kết dệt bởi yoga, nhưng chúng tôi không thể phân giải nổi dù bằng tâm trí; xin từ bi giải thích rõ.

Verse 19

अहं च योगेश्वरमात्मतत्त्व- विदां मुनीनां परमं गुरुं वै । प्रष्टुं प्रवृत्त: किमिहारणं तत् साक्षाद्धरिं ज्ञानकलावतीर्णम् ॥ १९ ॥

Con xem ngài là bậc yogeśvara, vị thầy tối thượng trong hàng hiền triết am tường chân lý về ātman. Ngài giáng thế vì lợi ích nhân gian, là đại diện trực tiếp của Kapiladeva—Hari hiện thân, hóa thân của tinh hoa tri thức. Vì vậy, bạch Thầy, con xin hỏi: nơi nương tựa vững chắc nhất trong đời này là gì?

Verse 20

स वै भवाँल्लोकनिरीक्षणार्थ- मव्यक्तलिङ्गो विचरत्यपिस्वित् । योगेश्वराणां गतिमन्धबुद्धि: कथं विचक्षीत गृहानुबन्ध: ॥ २० ॥

Chẳng phải ngài là đại diện trực tiếp của Kapiladeva, hóa thân của Đấng Tối Thượng sao? Để khảo sát con người, ngài che giấu dấu hiệu của mình và tỏ ra như kẻ điếc câm, rồi du hành trên mặt đất. Còn con thì vướng chặt đời sống gia đình, mù lòa trước tri thức tâm linh; nay đứng trước ngài cầu xin ánh sáng. Con phải tiến bộ trên đường tu như thế nào?

Verse 21

द‍ृष्ट: श्रम: कर्मत आत्मनो वै भर्तुर्गन्तुर्भवतश्चानुमन्ये । यथासतोदानयनाद्यभावात् समूल इष्टो व्यवहारमार्ग: ॥ २१ ॥

Ngài nói: “Ta không mệt.” Dẫu ātman khác với thân, nhưng do lao nhọc của thân mà sinh mỏi mệt, và nó dường như là sự mỏi mệt của linh hồn; khi khiêng kiệu, hẳn có lao lực—đó là điều tôi suy đoán. Ngài cũng nói rằng cách ứng xử bề ngoài giữa chủ và người hầu không phải chân thật theo tánh; tuy vậy, con đường giao tiếp trong thế giới hiện tượng vẫn được thừa nhận và trải nghiệm, vì những sản phẩm của thế giới hiện tượng—dẫu không thật—vẫn có thể tác động. Do đó, tuy hoạt động vật chất vô thường, cũng không thể nói là hoàn toàn hư giả.

Verse 22

स्थाल्यग्नितापात्पयसोऽभिताप- स्तत्तापतस्तण्डुलगर्भरन्धि: । देहेन्द्रियास्वाशयसन्निकर्षात् तत्संसृति: पुरुषस्यानुरोधात् ॥ २२ ॥

Vua Rahūgaṇa nói: “Bạch ngài, ngài bảo rằng béo gầy chỉ là tướng của thân chứ không thuộc về linh hồn—điều ấy chưa đúng; vì lạc và khổ quả thật được jīva (linh hồn cá thể) cảm nhận. Như nồi đặt trên lửa: sữa nóng trước, rồi sức nóng ấy truyền sang làm gạo cũng nóng; cũng vậy, do tiếp xúc với lạc‑khổ của thân, các căn, tâm và nội tâm bị ảnh hưởng. Vì còn nương vào thân, dòng luân hồi vẫn theo sát con người.”

Verse 23

शास्ताभिगोप्ता नृपति: प्रजानांय: किङ्करो वै न पिनष्टि पिष्टम् । स्वधर्ममाराधनमच्युतस्ययदीहमानो विजहात्यघौघम् ॥ २३ ॥

“Bạch ngài, nhà vua là người trị phạt và che chở dân; dù là kẻ phụng sự, vua không ‘nghiền cái đã nghiền’, tức không làm việc vô ích. Dẫu quan hệ vua‑dân hay chủ‑tớ là tạm thời, nhưng ai hành trì svadharma của mình như sự thờ phụng Acyuta thì ngay trong đời này cũng rũ bỏ được đống tội lỗi. Vì vậy, dù bị ép buộc làm bổn phận, người ấy vẫn được lợi: nhờ thực hành dharma mà tội nghiệp tiêu giảm.”

Verse 24

तन्मे भवान्नरदेवाभिमान-मदेन तुच्छीकृतसत्तमस्य । कृषीष्ट मैत्रीद‍ृशमार्तबन्धोयथा तरे सदवध्यानमंह: ॥ २४ ॥

“Những điều ngài nói đối với tôi dường như mâu thuẫn. Ôi người bạn của kẻ khốn cùng! Vì say men kiêu mạn do mang thân vua, tôi đã coi thường ngài và phạm trọng tội. Vậy xin ngài, bằng lòng thương vô cớ, hãy nhìn tôi với ánh mắt thân tình; nhờ thế tôi có thể vượt qua tai ương tội lỗi phát sinh từ việc xúc phạm ngài.”

Verse 25

न विक्रिया विश्वसुहृत्सखस्यसाम्येन वीताभिमतेस्तवापि । महद्विमानात् स्वकृताद्धि माद‍ृङ्नङ्‌क्ष्यत्यदूरादपि शूलपाणि: ॥ २५ ॥

“Lạy chúa tôn quý, ngài là bạn của Bhagavān—Đấng là bạn của muôn loài; vì thế ngài bình đẳng với mọi người và không còn chấp thân. Sự xúc phạm của tôi không làm ngài được hay mất; ngài vững trong quyết định. Nhưng vì sự kiêu mạn và lỗi lớn của tôi, dẫu tôi mạnh như Śiva cầm đinh ba, tôi cũng sẽ sớm bị quật ngã bởi tội xúc phạm dưới chân một Vaiṣṇava.”