Adhyaya 11

Verse 1

श्रीभगवानुवाच बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुत: । गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनम् ॥ १ ॥

Đức Bhagavān phán: Hỡi Uddhava, do ảnh hưởng của các guṇa của tự nhiên vật chất—vốn nằm dưới quyền Ta—jīva đôi khi được gọi là “bị trói buộc” và đôi khi là “được giải thoát”. Nhưng thật ra không phải vậy. Vì các guṇa bắt nguồn từ māyā, và Ta là Đấng Tối Thượng của māyā, nên đối với Ta không có cả giải thoát lẫn trói buộc.

Verse 2

शोकमोहौ सुखं दु:खं देहापत्तिश्च मायया । स्वप्नो यथात्मन: ख्याति: संसृतिर्न तु वास्तवी ॥ २ ॥

Sầu khổ và mê lầm, vui và khổ, cùng việc nhận lấy thân vật chất dưới ảnh hưởng của māyā—tất cả đều là sự tạo tác của năng lực huyễn ảo của Ta. Như giấc mộng chỉ là hình ảnh do trí năng dựng lên mà không có thực thể, cũng vậy sự luân hồi trong vật chất không có thực tại cốt lõi.

Verse 3

विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम् । मोक्षबन्धकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥ ३ ॥

Hỡi Uddhava, hãy biết rằng cả tri thức và vô minh đều là “thân” của năng lực Ta, là sự triển khai của quyền năng Ta. Cả hai, do māyā của Ta tạo nên, đều vô thủy; và đối với chúng sinh mang thân, chúng lần lượt ban giải thoát và trói buộc.

Verse 4

एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते । बन्धोऽस्याविद्ययानादिर्विद्यया च तथेतर: ॥ ४ ॥

Hỡi Uddhava trí tuệ bậc nhất, jīva chính là phần của Ta. Nhưng vì vô minh, nó đã chịu khổ trong xiềng xích vật chất từ vô thủy. Tuy nhiên, nhờ tri thức, nó có thể được giải thoát.

Verse 5

अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते । विरुद्धधर्मिणोस्तात स्थितयोरेकधर्मिणि ॥ ५ ॥

Giờ đây, hỡi Uddhava yêu dấu, Ta sẽ nói về những dấu hiệu khác biệt giữa linh hồn bị trói buộc và Đấng Tối Thượng hằng giải thoát. Trong cùng một thân xác, hạnh phúc và khổ đau—những tính chất đối nghịch—xuất hiện vì trong đó có cả Bhagavan nitya-mukta và jīva bị ràng buộc.

Verse 6

सुपर्णावेतौ सद‍ृशौ सखायौ यद‍ृच्छयैतौ कृतनीडौ च वृक्षे । एकस्तयो: खादति पिप्पलान्न- मन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान् ॥ ६ ॥

Tình cờ, hai con chim—bạn hữu và có bản tính tương tự—cùng làm tổ trên một cây. Một con ăn trái của cây ấy, còn con kia không ăn trái, nhưng ở địa vị cao hơn nhờ quyền năng của Ngài.

Verse 7

आत्मानमन्यं च स वेद विद्वा- नपिप्पलादो न तु पिप्पलाद: । योऽविद्यया युक् स तु नित्यबद्धो विद्यामयो य: स तु नित्यमुक्त: ॥ ७ ॥

Con chim không ăn trái chính là Đấng Tối Thượng toàn tri; Ngài hiểu trọn vẹn địa vị của chính mình và của jīva bị ràng buộc, được ví như con chim ăn trái. Còn jīva ấy không hiểu mình cũng chẳng hiểu Chúa; bị vô minh (avidyā) che phủ nên gọi là bị trói buộc vĩnh viễn, trong khi Bhagavan đầy đủ minh triết là vĩnh viễn giải thoát.

Verse 8

देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान् स्वप्नाद् यथोत्थित: । अदेहस्थोऽपि देहस्थ: कुमति: स्वप्नद‍ृग् यथा ॥ ८ ॥

Người đã giác ngộ trong tự chứng, tuy sống trong thân xác vật chất vẫn thấy mình siêu việt thân—như người tỉnh dậy khỏi giấc mộng liền bỏ sự đồng nhất với thân trong mộng. Còn kẻ ngu, dù thật ra không đồng nhất với thân và vượt lên trên nó, vẫn tưởng mình ở trong thân, như kẻ đang mơ thấy mình ở trong một thân tưởng tượng.

Verse 9

इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च । गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान्न विद्वान् यस्त्वविक्रिय: ॥ ९ ॥

Người giác ngộ, không còn nhiễm ô bởi dục vọng vật chất, không xem mình là kẻ hành động của các hoạt động thân xác. Người ấy biết rằng trong mọi hoạt động, chỉ có các giác quan sinh từ các guṇa của tự nhiên đang tiếp xúc với các đối tượng giác quan cũng sinh từ chính các guṇa ấy.

Verse 10

दैवाधीने शरीरेऽस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा । वर्तमानोऽबुधस्तत्र कर्तास्मीति निबध्यते ॥ १० ॥

Kẻ ngu ở trong thân thể do quả báo nghiệp xưa tạo thành, dưới quyền an bài của Thiên ý, lại tưởng: “Ta là người hành động.” Bị ngã chấp mê hoặc, người ấy bị trói buộc bởi nghiệp do các guna của tự nhiên vận hành.

Verse 11

एवं विरक्त: शयन आसनाटनमज्जने । दर्शनस्पर्शनघ्राणभोजनश्रवणादिषु । न तथा बध्यते विद्वान् तत्र तत्रादयन् गुणान् ॥ ११ ॥

Người trí an trú trong ly tham dùng thân để nằm, ngồi, đi, tắm, thấy, chạm, ngửi, ăn, nghe… nhưng không hề vướng mắc. Với tâm làm chứng, chỉ để các căn tiếp xúc với đối tượng của chúng, nên không bị trói như kẻ ngu.

Verse 12

प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिल: । वैशारद्येक्षयासङ्गशितया छिन्नसंशय: ॥ १२ ॥ प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद् विनिवर्तते ॥ १३ ॥

Dù hư không là chỗ nương của muôn vật, nó không hòa lẫn và không vướng mắc; mặt trời phản chiếu trong vô số hồ cũng chẳng dính với nước; và gió thổi khắp nơi không bị vô vàn hương khí chi phối. Cũng vậy, người chứng ngộ tự ngã hoàn toàn ly nhiễm với thân và thế giới. Với cái nhìn sắc bén do ly tham, nhờ tri kiến về Atman, người ấy chặt đứt mọi nghi hoặc và rút tâm khỏi sự phô bày đa tạp, như kẻ tỉnh dậy khỏi giấc mộng.

Verse 13

प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिल: । वैशारद्येक्षयासङ्गशितया छिन्नसंशय: ॥ १२ ॥ प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद् विनिवर्तते ॥ १३ ॥

Người ấy quay lưng khỏi sự đa tạp như kẻ tỉnh dậy khỏi giấc mộng. Với cái nhìn sắc bén do ly tham, bậc biết tự ngã chém đứt mọi nghi hoặc bằng tri kiến và rút tâm khỏi sự phô bày bên ngoài.

Verse 14

यस्य स्युर्वीतसङ्कल्पा: प्राणेन्द्रियमनोधियाम् । वृत्तय: स विनिर्मुक्तो देहस्थोऽपि हि तद्गुणै: ॥ १४ ॥

Người được xem là giải thoát trọn vẹn khi mọi hoạt dụng của prana, các căn, tâm và trí đều vận hành không còn dục vọng. Dẫu ở trong thân, người ấy vẫn không bị các tính chất của thân trói buộc.

Verse 15

यस्यात्मा हिंस्यते हिंस्रैर्येन किञ्चिद् यद‍ृच्छया । अर्च्यते वा क्व‍‍चित्तत्र न व्यतिक्रियते बुध: ॥ १५ ॥

Có khi vô cớ thân thể bị kẻ tàn bạo hay thú dữ tấn công; khi khác, ở nơi khác lại bất chợt được kính trọng hay thờ phụng. Người không giận khi bị hại, cũng không tự mãn khi được tôn sùng—người ấy thật là bậc trí.

Verse 16

न स्तुवीत न निन्देत कुर्वत: साध्वसाधु वा । वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जित: समद‍ृङ्‍मुनि: ॥ १६ ॥

Bậc thánh hiền nhìn mọi người bình đẳng nên không bị chi phối bởi tốt hay xấu vật chất. Dẫu thấy kẻ khác làm điều thiện hay ác, nói đúng hay sai, vị ấy cũng không khen ngợi hay chê trách ai.

Verse 17

न कुर्यान्न वदेत् किञ्चिन्न ध्यायेत् साध्वसाधु वा । आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनि: ॥ १७ ॥

Ngay cả để nuôi thân, bậc hiền triết giải thoát cũng không nên hành động, nói năng hay suy tưởng theo tiêu chuẩn vật chất ‘tốt’ hay ‘xấu’. Không dính mắc trong mọi cảnh duyên, vui trong tự chứng, vị ấy du hành theo lối sống giải thoát này, bên ngoài như kẻ khờ đối với người đời.

Verse 18

शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात् परे यदि । श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षत: ॥ १८ ॥

Nếu nhờ học kỹ mà tinh thông ‘thanh-brahman’—văn điển Veda—nhưng không nỗ lực an trú tâm nơi Bhagavan, Đấng Tối Thượng, thì công phu ấy chỉ cho quả là sự nhọc nhằn. Ví như vất vả chăm một con bò không cho sữa.

Verse 19

गां दुग्धदोहामसतीं च भार्यां देहं पराधीनमसत्प्रजां च । वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दु:खदु:खी ॥ १९ ॥

Uddhava thân mến, kẻ thật đáng thương nhất là người chăm giữ con bò không cho sữa, người vợ không trinh tín, thân thể hoàn toàn lệ thuộc kẻ khác, con cái vô dụng, hay của cải không dùng vào mục đích chính đáng. Cũng vậy, ai học tri thức Veda mà thiếu vắng vinh quang của Ta thì cũng là kẻ khổ nhất.

Verse 20

यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भ‍वप्राणनिरोधमस्य । लीलावतारेप्सितजन्म वा स्याद् वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीर: ॥ २० ॥

Hỡi Uddhava, văn chương nào không tán dương những lila và hành nghiệp thanh tịnh của Ta—nhờ đó hiển lộ sự tạo dựng, duy trì và tiêu diệt vũ trụ, và không nhắc đến những hóa thân Ta yêu dấu nhất là Sri Krishna và Balarama—thì lời ấy là vô sinh; người trí không thọ nhận.

Verse 21

एवं जिज्ञासयापोह्य नानात्वभ्रममात्मनि । उपारमेत विरजं मनो मय्यर्प्य सर्वगे ॥ २१ ॥

Nhờ sự truy vấn trí tuệ như vậy, hãy gạt bỏ ảo tưởng về muôn sai biệt vật chất áp đặt lên atma, chấm dứt đời sống vật chất; hãy làm tâm thanh tịnh, không nhiễm rajas, và an trú tâm nơi Ta, vì Ta thấm khắp mọi nơi.

Verse 22

यद्यनीशो धारयितुं मनो ब्रह्मणि निश्चलम् । मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्ष: समाचर ॥ २२ ॥

Hỡi Uddhava, nếu con chưa thể giữ tâm bất động trong Brahman, thì hãy làm mọi việc như lễ vật dâng lên Ta, không mong hưởng quả báo.

Verse 23

श्रद्धालुर्मत्कथा: श‍ृण्वन् सुभद्रा लोकपावनी: । गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहु: ॥ २३ ॥ मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन् मदपाश्रय: । लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ २४ ॥

Hỡi Uddhava, những chuyện kể về lila và phẩm tính của Ta đều cát tường và thanh tẩy toàn vũ trụ. Người có tín tâm luôn lắng nghe, ca tụng và tưởng niệm, lại diễn xướng để sống lại các lila của Ta—từ lúc Ta thị hiện—và nương tựa nơi Ta, dâng hiến cả dharma, kama và artha vì sự hài lòng của Ta, chắc chắn đạt được bhakti kiên cố đối với Ta, Đấng Tối Thượng vĩnh cửu.

Verse 24

श्रद्धालुर्मत्कथा: श‍ृण्वन् सुभद्रा लोकपावनी: । गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहु: ॥ २३ ॥ मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन् मदपाश्रय: । लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥ २४ ॥

Hỡi Uddhava, những chuyện kể về lila và phẩm tính của Ta đều cát tường và thanh tẩy toàn vũ trụ. Người có tín tâm luôn lắng nghe, ca tụng và tưởng niệm, lại diễn xướng để sống lại các lila của Ta—từ lúc Ta thị hiện—và nương tựa nơi Ta, dâng hiến cả dharma, kama và artha vì sự hài lòng của Ta, chắc chắn đạt được bhakti kiên cố đối với Ta, Đấng Tối Thượng vĩnh cửu.

Verse 25

सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां स उपासिता । स वै मे दर्शितं सद्भ‍िरञ्जसा विन्दते पदम् ॥ २५ ॥

Ai nhờ giao du với các tín đồ của Ta mà đạt được bhakti thanh tịnh và luôn thờ phượng Ta, người ấy rất dễ dàng đến cõi dhāma của Ta, nơi được các bậc thánh hiển bày.

Verse 26

श्रीउद्धव उवाच साधुस्तवोत्तमश्लोक मत: कीद‍ृग्विध: प्रभो । भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीद‍ृशी सद्भ‍िराद‍ृता ॥ २६ ॥ एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ २७ ॥

Śrī Uddhava thưa: Lạy Đấng được tán dương bằng những vần tụng tối thượng, Ngài xem người như thế nào là một thánh tín đồ chân thật? Và loại phụng sự bhakti nào được các đại tín đồ kính trọng là xứng đáng dâng lên Ngài?

Verse 27

श्रीउद्धव उवाच साधुस्तवोत्तमश्लोक मत: कीद‍ृग्विध: प्रभो । भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीद‍ृशी सद्भ‍िराद‍ृता ॥ २६ ॥ एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥ २७ ॥

Lạy Đấng Chủ tể của mọi sinh linh, Chủ tể của các bậc cai quản và Chúa tể vũ trụ, con cúi lạy, yêu mến Ngài và hoàn toàn quy y nơi Ngài; xin Ngài giảng rõ điều ấy cho con.

Verse 28

त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुष: प्रकृते: पर: । अवतीर्णोऽसि भगवन् स्वेच्छोपात्तपृथग्वपु: ॥ २८ ॥

Lạy Chúa, Ngài là Brahman tối thượng, như hư không không hề vướng mắc, là Purusha vượt ngoài prakriti; thế nhưng vì bị tình yêu của các tín đồ chi phối, Ngài nhận nhiều hình tướng và giáng sinh theo ước nguyện của họ.

Verse 29

श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्‍गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥

Đức Thế Tôn phán: Này Uddhava, bậc thánh hiền đầy lòng thương xót, không hại ai và nhẫn nhục với mọi loài. Chân lý là cốt tủy của người ấy; tâm không tì vết; bình đẳng trong vui buồn; hiến mình vì lợi ích của kẻ khác. Dục vọng vật chất không làm trí tuệ người ấy mê mờ; người ấy chế ngự các căn, hiền hòa, thanh tịnh và không sở hữu. Không lao vào việc đời tầm thường; ăn uống chừng mực; an tịnh, vững vàng và lấy Ta làm nơi nương tựa duy nhất. Người ấy tỉnh thức, nội tâm sâu lắng, kiên nhẫn và chiến thắng sáu trạng thái: đói, khát, sầu, ảo tưởng, già và chết. Không cầu danh, nhưng tôn kính người khác; đem điều lành, thân thiện, đầy từ bi và có tâm hồn thi sĩ. Biết rõ các đức và lỗi như Ta đã dạy, rồi hoàn toàn quy y nơi chân sen của Ta, cuối cùng người ấy từ bỏ các bổn phận tôn giáo thông thường và chỉ thờ phụng Ta; người ấy được xem là bậc tối thượng trong muôn loài.

Verse 30

श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्‍गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥

Đức Thế Tôn phán: Hỡi Uddhava, bậc thánh hiền đầy lòng từ, không hại ai, nhẫn nhục với mọi loài. Người nương nơi chân lý, tâm không tỳ vết, bình đẳng trong vui buồn, luôn làm lợi ích cho kẻ khác; trí không bị dục vọng làm mê, chế ngự các căn, hiền hòa, thanh tịnh, vô sở hữu, ăn uống điều độ, an tịnh, kiên định và chỉ lấy Ta làm nơi nương tựa.

Verse 31

श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्‍गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥

Người ấy không lơ là, nội tâm sâu lắng, kiên nhẫn vững bền và đã thắng sáu trạng thái: đói, khát, sầu, mê, già và chết. Người không cầu danh, nhưng tôn kính kẻ khác; đem điều lành, là bạn hiền, đầy lòng bi mẫn và là bậc trí (kavi).

Verse 32

श्रीभगवानुवाच कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षु: सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा सम: सर्वोपकारक: ॥ २९ ॥ कामैरहतधीर्दान्तो मृदु: शुचिरकिञ्चन: । अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनि: ॥ ३० ॥ अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्‍गुण: । अमानी मानद: कल्यो मैत्र: कारुणिक: कवि: ॥ ३१ ॥ आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य य: सर्वान् मां भजेत स तु सत्तम: ॥ ३२ ॥

Dù hiểu rõ các đức tính và lỗi lầm Ta đã chỉ dạy, cùng những bổn phận tôn giáo thông thường dành cho mình, nhưng ai nương trọn nơi chân sen của Ta, rồi buông bỏ mọi pháp hành ấy để chỉ thờ phụng một mình Ta, người ấy được xem là bậc tối thượng.

Verse 33

ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश्चास्मि याद‍ृश: । भजन्त्यनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मता: ॥ ३३ ॥

Dù họ có biết hay không biết Ta là ai và hiện hữu thế nào, nếu họ thờ phụng Ta với tình yêu thuần nhất, Ta xem họ là những bhakta ưu thắng nhất của Ta.