Adhyaya 5

Verse 1

नारद उवाच देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज । तद् विजानीहि यज्ज्ञानमात्मतत्त्वनिदर्शनम् ॥ १ ॥

Nārada thưa: Ôi Thần của chư thần, ôi Đấng nuôi dưỡng muôn loài, ôi bậc sinh trước, con xin đảnh lễ Ngài. Xin chỉ dạy tri thức siêu việt, tri thức dẫn thẳng đến chân lý của ātman và Paramātman.

Verse 2

यद्रूपं यदधिष्ठानं यत: सृष्टमिदं प्रभो । यत्संस्थं यत्परं यच्च तत् तत्त्वं वद तत्त्वत: ॥ २ ॥

Bạch phụ thân, bậc Chủ Tể, xin nói đúng như thật về thế giới hiển lộ này: hình tướng của nó là gì, nền tảng của nó là gì, nó được tạo ra từ đâu, được duy trì ra sao, và mọi sự đang diễn ra dưới quyền ai.

Verse 3

सर्वं ह्येतद् भवान् वेद भूतभव्यभवत्प्रभु: । करामलकवद् विश्वं विज्ञानावसितं तव ॥ ३ ॥

Bạch phụ thân, bậc Chủ Tể, Ngài biết tất cả—quá khứ, vị lai và hiện tại; toàn thể vũ trụ nằm trong tri kiến của Ngài, rõ ràng như trái quả trong lòng bàn tay, ở ngay trong tay Ngài.

Verse 4

यद्विज्ञानो यदाधारो यत्परस्त्वं यदात्मक: । एक: सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया ॥ ४ ॥

Bạch phụ thân, nguồn gốc tri thức của Ngài là gì? Ngài nương tựa dưới sự che chở của ai? Ngài làm việc dưới quyền ai? Địa vị chân thật của Ngài là gì? Có phải một mình Ngài, bằng năng lực riêng—ātma-māyā—dùng các yếu tố vật chất mà tạo ra mọi hữu thể chăng?

Verse 5

आत्मन् भावयसे तानी न पराभावयन् स्वयम् । आत्मशक्तिमवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाक्लम: ॥ ५ ॥

Hỡi bậc tự tại, Ngài tự mình làm cho mọi sự hiển lộ và chẳng bị ai khuất phục; như con nhện ung dung giăng tơ bằng chính sức mình, Ngài cũng nương nơi tự lực—ātma-śakti—mà sáng tạo, không cần trợ giúp nào khác.

Verse 6

नाहं वेद परं ह्यस्मिन्नापरं न समं विभो । नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत् किञ्चिदन्यत: ॥ ६ ॥

Bạch Đấng Toàn Năng, con không thể biết đâu là cao, đâu là thấp, đâu là ngang bằng; bất cứ điều gì được nhận thức qua danh xưng, hình tướng và phẩm tính—dù thường hằng hay vô thường, dù hữu hay vô—đều không phát sinh từ nguồn nào khác ngoài chính Ngài.

Verse 7

स भवानचरद् घोरं यत् तप: सुसमाहित: । तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां च यच्छसि ॥ ७ ॥

Ngài đã tu khổ hạnh nghiêm mật với định tâm hoàn hảo; vì thế, dù Ngài đầy quyền năng trong việc sáng tạo, chúng con vẫn băn khoăn liệu có ai quyền năng hơn Ngài chăng.

Verse 8

एतन्मे पृच्छत: सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर । विजानीहि यथैवेदमहं बुध्येऽनुशासित: ॥ ८ ॥

Kính bạch Đấng Toàn Tri, Chúa tể muôn loài, xin từ bi chỉ dạy tất cả điều con đã hỏi, để con như một môn sinh có thể hiểu đúng theo lời Ngài.

Verse 9

ब्रह्मोवाच सम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् । यदहं चोदित: सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने ॥ ९ ॥

Phạm Thiên nói: Này con Nārada đầy lòng từ mẫn, câu hỏi của con thật đúng; bởi, hỡi người hiền hòa, chính ta cũng được thúc đẩy để chiêm kiến uy lực của Bhagavān Tối Thượng.

Verse 10

नानृतं तव तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भो: । अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे ॥ १० ॥

Hỡi bạn, điều con nói về ta không hề sai; vì nếu chưa biết Chân Lý Tối Thượng vượt trên ta—Bhagavān—thì chúng sinh chắc chắn sẽ mê lầm khi thấy quyền năng của ta.

Verse 11

येन स्वरोचिषा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम् । यथार्कोऽग्निर्यथा सोमो यथर्क्षग्रहतारका: ॥ ११ ॥

Nhờ hào quang tự thân của Ngài mà vũ trụ được chiếu sáng, và chính bởi ánh sáng ấy ta cũng làm cho công cuộc sáng tạo rực rỡ; như khi mặt trời hiện ra, lửa, trăng, bầu trời, các hành tinh và muôn sao đều bày tỏ ánh sáng của mình.

Verse 12

तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि । यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम् ॥ १२ ॥

Con kính lễ và thiền niệm Đức Bhagavān Vāsudeva, Śrī Kṛṣṇa; do năng lực māyā bất khả chiến bại của Ngài mà người đời gọi con là bậc thầy của thế gian.

Verse 13

विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुया । विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुर्धिय: ॥ १३ ॥

Māyā của Ngài tự hổ thẹn nên không thể đứng trước tầm nhìn của Ngài; nhưng kẻ bị nó mê hoặc, trí hèn, cứ khoác lác “ta” và “của ta”.

Verse 14

द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । वासुदेवात्परो ब्रह्मन्न च चान्योऽर्थोऽस्ति तत्त्वत: ॥ १४ ॥

Vật chất, nghiệp, thời gian, bản tính và jīva—tất cả đều là những phần phân biệt của Vāsudeva; hỡi bậc Bà-la-môn, xét theo chân lý không có giá trị nào khác tách rời trong đó.

Verse 15

नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजा: । नारायणपरा लोका नारायणपरा मखा: ॥ १५ ॥

Kinh Veda đều hướng về Nārāyaṇa; chư thiên là những kẻ phụng sự sinh từ thân thể Ngài; các cõi giới cũng vì Nārāyaṇa, và mọi tế lễ đều nhằm làm đẹp lòng Ngài.

Verse 16

नारायणपरो योगो नारायणपरं तप: । नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गति: ॥ १६ ॥

Mọi pháp yoga đều hướng về Nārāyaṇa; mọi khổ hạnh cũng nhằm đạt Nārāyaṇa; tri thức siêu việt để thấy Nārāyaṇa, và cứu cánh tối hậu là vào vương quốc của Nārāyaṇa.

Verse 17

तस्यापि द्रष्टुरीशस्य कूटस्थस्याखिलात्मन: । सृज्यं सृजामि सृष्टोऽहमीक्षयैवाभिचोदित: ॥ १७ ॥

Chỉ nhờ ánh nhìn của Ngài—Đấng Chủ Tể bất biến, Linh Hồn của muôn loài—ta được thúc đẩy mà hiển lộ sự sáng tạo vốn đã do Ngài tạo ra; và chính ta cũng do Ngài tạo thành.

Verse 18

सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रय: । स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभो: ॥ १८ ॥

Đấng Tối Thượng vốn siêu việt mọi phẩm tính vật chất, nhưng vì sự tạo lập, duy trì và tiêu dung thế giới, Ngài qua māyā mà tiếp nhận ba guna: sattva, rajas, tamas.

Verse 19

कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रया: । बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणा: ॥ १९ ॥

Ba guna này, khi biểu hiện thành vật chất, tri thức và hành động, trói buộc jīva vốn hằng siêu thoát vào vòng nhân–quả và khiến nó mang trách nhiệm của kẻ hành động.

Verse 20

स एष भगवाल्लिंङ्गैस्त्रिभिरेतैरधोक्षज: । स्वलक्षितगतिर्ब्रह्मन् सर्वेषां मम चेश्वर: ॥ २० ॥

Hỡi Bà-la-môn Nārada, Đấng Adhokṣaja vượt ngoài tầm giác quan của chúng sinh vì ba guna ấy; nhưng Ngài được nhận biết qua dấu ấn riêng của Ngài và là Chủ Tể của tất cả, kể cả ta.

Verse 21

कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वया । आत्मन् यद‍ृच्छया प्राप्तं विबुभूषुरुपाददे ॥ २१ ॥

Hỡi Ātman, Đấng Chủ Tể của māyā, bằng chính năng lực của Ngài tạo ra thời gian vĩnh cửu, nghiệp (định mệnh của jīva) và bản tính riêng của họ; rồi theo ý chí tự tại, Ngài lại hiển lộ và dung nhập chúng trở về.

Verse 22

कालाद् गुणव्यतिकर: परिणाम: स्वभावत: । कर्मणो जन्म महत: पुरुषाधिष्ठितादभूत् ॥ २२ ॥

Sau khi Purusha đầu tiên (Kāraṇārṇavaśāyī Viṣṇu) giáng hiện, mahattattva—nguyên lý tạo hóa vật chất—phát sinh. Rồi thời gian hiển lộ; theo dòng thời gian, ba guṇa tự nhiên hòa trộn và biến chuyển, tạo thành sự biến hóa và sự sinh khởi của nghiệp dưới sự chủ trì của Purusha.

Verse 23

महतस्तु विकुर्वाणाद्रज:सत्त्वोपबृंहितात् । तम:प्रधानस्त्वभवद् द्रव्यज्ञानक्रियात्मक: ॥ २३ ॥

Các hoạt động vật chất phát sinh khi mahattattva bị khuấy động. Trước hết, do sự tăng trưởng của sattva và rajas mà có biến đổi; về sau, khi tamas chi phối, vật chất, tri thức về vật chất và các hoạt động dựa trên tri thức vật chất lần lượt hiện khởi.

Verse 24

सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन् समभूत्‍त्रिधा । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा । द्रव्यशक्ति: क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिरिति प्रभो ॥ २४ ॥

Chính thực thể ấy khi biến đổi được gọi là ahaṅkāra và trở thành ba dạng: vaikārika, taijasa và tāmasa. Bạch Chúa, sự phân chia này được biết như năng lực vật chất, năng lực tri thức và năng lực hành động. Nārada, ngài đủ khả năng thấu hiểu điều ấy.

Verse 25

तामसादपि भूतादेर्विकुर्वाणादभून्नभ: । तस्य मात्रा गुण: शब्दो लिङ्गं यद् द्रष्टृद‍ृश्ययो: ॥ २५ ॥

Từ ahaṅkāra thuộc tính tamas (bhūtādi) khi biến đổi, yếu tố đầu tiên trong năm đại là ākāśa (hư không) được sinh ra. Dạng vi tế của nó là phẩm tính âm thanh (śabda), như dấu hiệu của mối liên hệ giữa kẻ thấy và vật được thấy.

Verse 26

नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥

Khi ākāśa biến đổi, vāyu sinh ra với phẩm tính xúc chạm; và theo sự nối tiếp trước đó, vāyu cũng mang âm thanh, đồng thời làm nền cho prāṇa, ojas, sức chịu đựng và sức mạnh. Khi vāyu biến đổi theo thời gian, nghiệp và bản tính, tejas (lửa) phát sinh, có hình sắc và cũng có xúc chạm cùng âm thanh. Khi tejas biến đổi, nước hiện ra, mang bản chất vị (rasa), vẫn có hình sắc, xúc chạm và âm thanh. Khi nước biến đổi đặc biệt, pṛthivī (đất) xuất hiện với mùi hương; và theo sự nối tiếp, nó hội đủ vị, xúc chạm, âm thanh và hình sắc.

Verse 27

नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥

Do hư không biến hóa mà sinh ra gió (vायु) có tính “xúc chạm”; theo sự nối tiếp trước đó, gió cũng mang “âm thanh”, và các nguyên lý như prāṇa, ojas, saha, bala hiển lộ. Khi gió biến đổi theo thời gian, nghiệp và tự tính, thì tejas (lửa) phát sinh, có “sắc” cùng “xúc” và “thanh”. Do lửa biến đổi, nước (ambhaḥ) mang bản chất “vị” hiện ra, cũng có sắc, xúc và âm vang. Do nước biến đổi, đất xuất hiện có “hương”, và như trước đầy đủ các phẩm tính: vị, xúc, thanh và sắc.

Verse 28

नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥

Do tejas (lửa) biến đổi, nước mang bản chất “vị” hiển lộ; theo sự nối tiếp trước đó, nước cũng có sắc, xúc và tiếng vang (ghoṣa).

Verse 29

नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥

Do nước biến đổi, yếu tố đặc thù là đất xuất hiện có “hương”; và theo sự nối tiếp trước đó, đất đầy đủ các phẩm tính: vị, xúc, thanh và sắc.

Verse 30

वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश । दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रका: ॥ ३० ॥

Từ tính thiện (vaikārika) sinh ra manas (tâm); đồng thời mười vị thần vaikārika cai quản vận động thân thể cũng hiển lộ: các thần phương hướng, Vāyu, Sūrya, Pracetas (Varuṇa), Aśvinī-kumāra, Agni, Indra, Upendra (Vāmana/Viṣṇu), Mitra và Prajāpati (Brahmā).

Verse 31

तैजसात् तु विकुर्वाणादिन्द्रियाणि दशाभवन् । ज्ञानशक्ति: क्रियाशक्तिर्बुद्धि: प्राणश्च तैजसौ । श्रोत्रं त्वग्घ्राणद‍ृग्जिह्वा वागदोर्मेढ्राङ्‌घ्रिपायव: ॥ ३१ ॥

Do rajas (taijasa) tiếp tục biến đổi, mười căn (indriya) phát sinh; và từ taijasa cũng hiện ra jñāna-śakti, kriyā-śakti, buddhi và prāṇa. Mười căn là: tai, da, mũi, mắt, lưỡi, lời nói, tay, cơ quan sinh dục, chân và đường bài tiết.

Verse 32

यदैतेऽसङ्गता भावा भूतेन्द्रियमनोगुणा: । यदायतननिर्माणे न शेकुर्ब्रह्मवित्तम ॥ ३२ ॥

Hỡi Nārada, bậc tối thượng trong hàng người biết Phạm! Khi các yếu tố, các căn, tâm và các guṇa của tự nhiên còn rời rạc, thì nền tảng hình thành thân thể chưa thể phát sinh.

Verse 33

तदा संहृत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिता: । सदसत्त्वमुपादाय चोभयं ससृजुर्ह्यद: ॥ ३३ ॥

Khi ấy, tất cả được śakti của Bhagavān thúc đẩy nên hòa nhập lẫn nhau; và bằng cách tiếp nhận cả sat và asat—nhân chính và nhân phụ—vũ trụ này chắc chắn được tạo thành.

Verse 34

वर्षपूगसहस्रान्ते तदण्डमुदकेशयम् । कालकर्मस्वभावस्थो जीवोऽजीवमजीवयत् ॥ ३४ ॥

Như vậy, trong hàng ngàn chu kỳ yuga, các vũ trụ ấy nằm trong nước (Đại Dương Nhân Quả); rồi Chúa tể của các jīva, an trụ như thời gian, nghiệp và bản tính, đi vào từng vũ trụ và khiến chúng hoàn toàn sinh động.

Verse 35

स एव पुरुषस्तस्मादण्डं निर्भिद्य निर्गत: । सहस्रोर्वङ्‌घ्रिबाह्वक्ष: सहस्राननशीर्षवान् ॥ ३५ ॥

Chính Puruṣa ấy (Mahā-Viṣṇu), tuy nằm trong Đại Dương Nhân Quả, vẫn hiện ra; Ngài phá vỡ trứng vũ trụ, rồi trong dạng Hiraṇyagarbha đi vào từng vũ trụ và mang virāṭ-rūpa—với ngàn chân, tay, mắt, miệng và đầu.

Verse 36

यस्येहावयवैर्लोकान् कल्पयन्ति मनीषिण: । कट्यादिभिरध: सप्त सप्तोर्ध्वं जघनादिभि: ॥ ३६ ॥

Các bậc hiền triết hình dung rằng toàn bộ các hệ thế giới trong vũ trụ này là sự hiển lộ của những chi phần khác nhau nơi thân vũ trụ (virāṭ) của Đức Chúa: bảy cõi ở dưới từ thắt lưng trở xuống, và bảy cõi ở trên từ phần hông trở lên.

Verse 37

पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रमेतस्य बाहव: । ऊर्वोर्वैश्यो भगवत: पद्‍भ्यां शूद्रो व्यजायत ॥ ३७ ॥

Từ miệng của Thượng Đế sinh ra Bà-la-môn; từ cánh tay sinh ra Sát-đế-lỵ; từ đùi sinh ra Phệ-xá; và từ bàn chân sinh ra Thủ-đà-la.

Verse 38

भूर्लोक: कल्पित: पद्‍भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । हृदा स्वर्लोक उरसा महर्लोको महात्मन: ॥ ३८ ॥

Các cõi thấp như Bhūrloka ở nơi chân của Ngài; Bhuvarloka ở nơi rốn; còn Svargaloka và Maharloka ở nơi tim và ngực của Đấng Tối Thượng.

Verse 39

ग्रीवायां जनलोकोऽस्य तपोलोक: स्तनद्वयात् । मूर्धभि: सत्यलोकस्तु ब्रह्मलोक: सनातन: ॥ ३९ ॥

Trong hình thể vũ trụ của Chúa, từ phần trước ngực đến cổ là Janaloka và Tapoloka; Satyaloka tối thượng ở trên đầu. Còn Brahmaloka (cõi linh thiêng) thì vĩnh cửu.

Verse 40

तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥

Hỡi Nārada yêu dấu, trong mười bốn cõi có bảy cõi dưới: Atala ở nơi thắt lưng, Vitala ở đùi, Sutala ở đầu gối, Talātala ở ống chân, Mahātala ở mắt cá, Rasātala ở phần trên của bàn chân, và Pātāla ở lòng bàn chân. Như vậy, hình thể virāṭ của Chúa chứa trọn các thế giới.

Verse 41

तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥

Hỡi Nārada yêu dấu, trong mười bốn cõi có bảy cõi dưới: Atala ở nơi thắt lưng, Vitala ở đùi, Sutala ở đầu gối, Talātala ở ống chân, Mahātala ở mắt cá, Rasātala ở phần trên của bàn chân, và Pātāla ở lòng bàn chân. Như vậy, hình thể virāṭ của Chúa chứa trọn các thế giới.

Verse 42

भूर्लोक: कल्पित: पद्‍भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । स्वर्लोक: कल्पितो मूर्ध्ना इति वा लोककल्पना ॥ ४२ ॥

Có người chia toàn bộ hệ thống thế giới thành ba phần: Bhūrloka ở nơi đôi chân (đến cõi đất), Bhuvarloka ở rốn, và Svarloka từ ngực đến đỉnh đầu của Đấng Tối Thượng; đó là cách phân định các loka.