Adhyaya 19

Verse 1

श्रीशुक उवाच इति वैरोचनेर्वाक्यं धर्मयुक्तं स सूनृतम् । निशम्य भगवान्प्रीत: प्रतिनन्द्येदमब्रवीत् ॥ १ ॥

Śukadeva Gosvami tiếp tục: Khi Nhân cách Tối cao của Thượng đế, Vamanadeva, nghe Bali Maharaja nói những lời đẹp lòng và hợp đạo lý như vậy, Ngài rất hài lòng và bắt đầu ca ngợi ông.

Verse 2

श्रीभगवानुवाच वचस्तवैतज्जनदेव सूनृतं कुलोचितं धर्मयुतं यशस्करम् । यस्य प्रमाणं भृगव: साम्पराये पितामह: कुलवृद्ध: प्रशान्त: ॥ २ ॥

Đức Thế Tôn phán: Hỡi Đại vương, lời của ngươi thật chân thật, êm dịu, hợp với gia phong, thuận theo dharma và làm tăng danh tiếng. Bằng chứng là các Bà-la-môn dòng Bhṛgu; và bậc chỉ dạy con đường đời sau cho ngươi chính là tổ phụ, bậc trưởng tộc an tịnh—Prahlāda Mahārāja.

Verse 3

न ह्येतस्मिन्कुले कश्चिन्नि:सत्त्व: कृपण: पुमान् । प्रत्याख्याता प्रतिश्रुत्य यो वादाता द्विजातये ॥ ३ ॥

Trong dòng tộc của ngươi cho đến nay chưa từng có ai tâm hèn hay keo kiệt. Khi các Bà-la-môn cầu xin, không ai từ chối bố thí; và đã hứa bố thí thì không ai thất tín.

Verse 4

न सन्ति तीर्थे युधि चार्थिनार्थिता: पराङ्‌मुखा ये त्वमनस्विनो नृप । युष्मत्कुले यद्यशसामलेन प्रह्लाद उद्भ‍ाति यथोडुप: खे ॥ ४ ॥

Hỡi bậc quân vương, trong dòng tộc của ngươi chưa từng có vị vua tâm hèn nào: ở thánh địa thì quay lưng trước lời thỉnh cầu bố thí của Bà-la-môn, hay trên chiến địa thì tránh né giao chiến với các kṣatriya. Hơn nữa, vinh quang của gia tộc ngươi càng rực rỡ nhờ Prahlāda Mahārāja, như vầng trăng đẹp giữa trời.

Verse 5

यतो जातो हिरण्याक्षश्चरन्नेक इमां महीम् । प्रतिवीरं दिग्विजये नाविन्दत गदायुध: ॥ ५ ॥

Chính trong dòng tộc của ngươi mà Hiraṇyākṣa ra đời. Chỉ một mình, cầm mỗi cây chùy của mình, không cần trợ giúp, hắn lang thang khắp địa cầu để chinh phục bốn phương; và không một dũng sĩ nào hắn gặp có thể sánh kịp hắn.

Verse 6

यं विनिर्जित्य कृच्छ्रेण विष्णु: क्ष्मोद्धार आगतम् । आत्मानं जयिनं मेने तद्वीर्यं भूर्यनुस्मरन् ॥ ६ ॥

Khi nâng trái đất lên khỏi biển Garbhodaka, Đức Viṣṇu trong hóa thân Varāha đã giết Hiraṇyākṣa sau một trận chiến dữ dội và vô cùng gian nan. Về sau, khi nhiều lần hồi tưởng sức mạnh phi thường của Hiraṇyākṣa, Ngài cảm nhận mình quả thật là bậc chiến thắng.

Verse 7

निशम्य तद्वधं भ्राता हिरण्यकशिपु: पुरा । हन्तुं भ्रातृहणं क्रुद्धो जगाम निलयं हरे: ॥ ७ ॥

Nghe tin em trai bị giết, Hiraṇyakaśipu nổi giận dữ dội và đến nơi ngự của Đức Viṣṇu—kẻ đã giết em mình—với ý định sát hại Ngài.

Verse 8

तमायान्तं समालोक्य शूलपाणिं कृतान्तवत् । चिन्तयामास कालज्ञो विष्णुर्मायाविनां वर: ॥ ८ ॥

Thấy Hiraṇyakaśipu tiến đến, tay cầm đinh ba như Tử thần hiện hình, Đức Viṣṇu—bậc thấu triệt vận hành của thời gian và tối thượng trong các bậc huyền thuật—liền suy nghĩ như sau.

Verse 9

यतो यतोऽहं तत्रासौ मृत्यु: प्राणभृतामिव । अतोऽहमस्य हृदयं प्रवेक्ष्यामि पराग्द‍ृश: ॥ ९ ॥

Ta đi đến đâu, Hiraṇyakaśipu sẽ đuổi theo Ta như tử thần đuổi theo mọi sinh linh. Vì vậy Ta sẽ nhập vào tận lõi trái tim hắn; bởi hắn chỉ thấy bề ngoài nên sẽ không thấy Ta.

Verse 10

एवं स निश्चित्य रिपो: शरीर- माधावतो निर्विविशेऽसुरेन्द्र । श्वासानिलान्तर्हितसूक्ष्मदेह- स्तत्प्राणरन्ध्रेण विविग्नचेता: ॥ १० ॥

Sau khi quyết định như vậy, Đức Mādhava liền nhập vào thân thể kẻ thù—vua loài asura—đang lao theo Ngài với sức mạnh dữ dội. Trong thân vi tế mà hắn không thể hiểu nổi, Đức Viṣṇu theo luồng hơi thở mà đi vào qua lỗ mũi của hắn.

Verse 11

स तन्निकेतं परिमृश्य शून्य- मपश्यमान: कुपितो ननाद । क्ष्मां द्यां दिश: खं विवरान्समुद्रान् विष्णुं विचिन्वन् न ददर्श वीर: ॥ ११ ॥

Thấy nơi ngự của Đức Viṣṇu trống vắng, hắn tức giận gầm thét. Hắn lùng sục khắp vũ trụ—mặt đất, cõi trời, mọi phương, hư không, hang động và đại dương—nhưng vị dũng sĩ ấy vẫn không thấy Viṣṇu ở đâu.

Verse 12

अपश्यन्निति होवाच मयान्विष्टमिदं जगत् । भ्रातृहा मे गतो नूनं यतो नावर्तते पुमान् ॥ १२ ॥

Không thấy Ngài, Hiraṇyakaśipu nói: “Ta đã tìm khắp vũ trụ mà không gặp Viṣṇu, kẻ đã giết em ta. Vậy hẳn Ngài đã đi đến nơi không ai trở lại.”

Verse 13

वैरानुबन्ध एतावानामृत्योरिह देहिनाम् । अज्ञानप्रभवो मन्युरहंमानोपबृंहित: ॥ १३ ॥

Ở đời này, sự ràng buộc bởi thù hận nơi kẻ mang thân chỉ kéo dài đến lúc chết. Cơn giận sinh từ vô minh và được nuôi lớn bởi ngã mạn.

Verse 14

पिता प्रह्लादपुत्रस्ते तद्विद्वान्द्विजवत्सल: । स्वमायुर्द्विजलिङ्गेभ्यो देवेभ्योऽदात् स याचित: ॥ १४ ॥

Phụ thân của ngươi, Virocana—con của Mahārāja Prahlāda—rất thương kính các brāhmaṇa. Dù biết rõ các thiên thần đến trong hình dạng brāhmaṇa, theo lời thỉnh cầu của họ, ông vẫn trao cho họ phần thọ mạng của mình.

Verse 15

भवानाचरितान्धर्मानास्थितो गृहमेधिभि: । ब्राह्मणै: पूर्वजै: शूरैरन्यैश्चोद्दामकीर्तिभि: ॥ १५ ॥

Ngươi cũng đã nương theo những nguyên tắc dharma do các brāhmaṇa tại gia, các bậc tổ tiên và những anh hùng lừng danh vì hạnh nghiệp cao quý đã thực hành.

Verse 16

तस्मात् त्वत्तो महीमीषद् वृणेऽहं वरदर्षभात् । पदानि त्रीणि दैत्येन्द्र सम्मितानि पदा मम ॥ १६ ॥

Vì vậy, hỡi vua của loài Daitya, bậc tối thượng trong hàng người ban thí, ta chỉ xin một ít đất từ ngươi: ba bước, theo đúng lượng bước chân của ta.

Verse 17

नान्यत् ते कामये राजन्वदान्याज्जगदीश्वरात् । नैन: प्राप्नोति वै विद्वान्यावदर्थप्रतिग्रह: ॥ १७ ॥

Tâu Đại vương, Đấng Chủ Tể của vũ trụ! Dù ngài rất hào phóng, con không cầu xin điều gì không cần thiết từ ngài. Vị Bà-la-môn trí tuệ chỉ nhận bố thí đúng theo nhu cầu thì không vướng vào tội nghiệp.

Verse 18

श्रीबलिरुवाच अहो ब्राह्मणदायाद वाचस्ते वृद्धसम्मता: । त्वं बालो बालिशमति: स्वार्थं प्रत्यबुधो यथा ॥ १८ ॥

Bali Mahārāja nói: Hỡi con của Bà-la-môn, lời dạy của Ngài đáng kính như lời bậc trưởng lão hiền trí. Nhưng Ngài vẫn là một cậu bé, trí xét đoán còn non, nên dường như chưa thấu lợi ích của chính mình.

Verse 19

मां वचोभि: समाराध्य लोकानामेकमीश्वरम् । पदत्रयं वृणीते योऽबुद्धिमान् द्वीपदाशुषम् ॥ १९ ॥

Ngài đã làm ta—đấng chủ tể duy nhất của muôn loài—hài lòng bằng lời ngọt ngào, vậy mà lại chỉ xin ba bước đất; thế là chưa thật khôn. Ta là chủ của ba cõi, có thể ban cho Ngài cả một hòn đảo.

Verse 20

न पुमान् मामुपव्रज्य भूयो याचितुमर्हति । तस्माद् वृत्तिकरीं भूमिं वटो कामं प्रतीच्छ मे ॥ २० ॥

Hỡi cậu bé, ai đã đến ta để xin thì không nên phải đi xin thêm nơi khác nữa. Vì vậy, nếu Ngài muốn, hãy nhận từ ta lượng đất đủ để nuôi sống Ngài đúng theo nhu cầu.

Verse 21

श्रीभगवानुवाच यावन्तो विषया: प्रेष्ठास्त्रिलोक्यामजितेन्द्रियम् । न शक्नुवन्ति ते सर्वे प्रतिपूरयितुं नृप ॥ २१ ॥

Đức Thế Tôn phán: Hỡi Đại vương, dù tất cả những đối tượng khả ái trong ba cõi cũng không thể làm thỏa mãn người có các giác quan không được chế ngự.

Verse 22

त्रिभि: क्रमैरसन्तुष्टो द्वीपेनापि न पूर्यते । नववर्षसमेतेन सप्तद्वीपवरेच्छया ॥ २२ ॥

Người không thỏa mãn với ba bước đất thì chắc chắn cũng không thỏa mãn dù sở hữu một trong bảy châu đảo gồm chín varṣa; được một đảo rồi vẫn mong cầu các đảo khác.

Verse 23

सप्तद्वीपाधिपतयो नृपा वैन्यगयादय: । अर्थै: कामैर्गता नान्तं तृष्णाया इति न: श्रुतम् ॥ २३ ॥

Chúng ta từng nghe rằng dù các bậc vua hùng mạnh như Mahārāja Pṛthu (Vainya) và Mahārāja Gaya làm chủ bảy dvīpa, họ vẫn không chạm đến tận cùng của cơn khát đối với tài sản và dục lạc.

Verse 24

यद‍ृच्छयोपपन्नेन सन्तुष्टो वर्तते सुखम् । नासन्तुष्टस्त्रिभिर्लोकैरजितात्मोपसादितै: ॥ २४ ॥

Hãy thỏa mãn với điều mình nhận được theo nghiệp duyên; bất mãn không bao giờ đem lại hạnh phúc. Người không tự chế ngự sẽ chẳng vui dù có được ba cõi.

Verse 25

पुंसोऽयं संसृतेर्हेतुरसन्तोषोऽर्थकामयो: । यद‍ृच्छयोपपन्नेन सन्तोषो मुक्तये स्मृत: ॥ २५ ॥

Sự bất mãn đối với tiền tài và dục vọng là nguyên nhân khiến đời sống vật chất tiếp diễn trong vòng sinh tử. Nhưng người thỏa mãn với điều nhận được theo định mệnh được xem là xứng đáng giải thoát.

Verse 26

यद‍ृच्छालाभतुष्टस्य तेजो विप्रस्य वर्धते । तत् प्रशाम्यत्यसन्तोषादम्भसेवाशुशुक्षणि: ॥ २६ ॥

Vị brāhmaṇa thỏa mãn với điều nhận được theo định mệnh thì ojas, sức mạnh tâm linh, ngày càng tăng; còn do bất mãn, năng lực ấy suy giảm như lửa yếu đi khi bị rưới nước.

Verse 27

तस्मात् त्रीणि पदान्येव वृणे त्वद् वरदर्षभात् । एतावतैव सिद्धोऽहं वित्तं यावत्प्रयोजनम् ॥ २७ ॥

Vì vậy, tâu Đại vương, bậc tối thượng trong người bố thí, con chỉ xin ba bước đất mà thôi. Chỉ với món dâng ấy con đã mãn nguyện, vì của cải hữu ích chỉ đến mức thật sự cần thiết.

Verse 28

श्रीशुक उवाच इत्युक्त: स हसन्नाह वाञ्छात: प्रतिगृह्यताम् । वामनाय महीं दातुं जग्राह जलभाजनम् ॥ २८ ॥

Śukadeva nói: Khi Đấng Tối Thượng nói như vậy, Bali mỉm cười đáp: “Xin Ngài cứ nhận điều Ngài muốn.” Để xác chứng lời hứa dâng đất cho Vāmanadeva, ông liền cầm lấy bình nước lễ nghi.

Verse 29

विष्णवे क्ष्मां प्रदास्यन्तमुशना असुरेश्वरम् । जानंश्चिकीर्षितं विष्णो: शिष्यं प्राह विदां वर: ॥ २९ ॥

Hiểu rõ ý định của Viṣṇu, Śukrācārya—bậc tối thượng trong hàng học giả—liền nói với người đệ tử của mình, vị chúa asura đang sắp dâng cả địa cầu cho Vāmanadeva.

Verse 30

श्रीशुक्र उवाच एष वैरोचने साक्षाद् भगवान्विष्णुरव्यय: । कश्यपाददितेर्जातो देवानां कार्यसाधक: ॥ ३० ॥

Śukrācārya nói: Hỡi con của Virocana, vị brahmacārī mang hình dáng người lùn này chính là Bhagavān Viṣṇu bất hoại. Nhận Kaśyapa làm cha và Aditi làm mẹ, Ngài nay xuất hiện để hoàn thành lợi ích cho chư thiên.

Verse 31

प्रतिश्रुतं त्वयैतस्मै यदनर्थमजानता । न साधु मन्ये दैत्यानां महानुपगतोऽनय: ॥ ३१ ॥

Lời hứa mà con đã trao cho Ngài trong vô minh sẽ dẫn đến tai họa. Ta không cho đó là điều lành; nó sẽ đem tổn hại lớn cho dòng dõi daitya (asura).

Verse 32

एष ते स्थानमैश्वर्यं श्रियं तेजो यश: श्रुतम् । दास्यत्याच्छिद्य शक्राय मायामाणवको हरि: ॥ ३२ ॥

Người giả dạng brahmacārī này thật ra chính là Bhagavān Hari. Ngài sẽ đoạt lấy đất đai, của cải, vẻ đẹp, quyền lực, danh tiếng và học vấn của ngươi, rồi trao tất cả cho Indra, kẻ thù của ngươi.

Verse 33

त्रिभि: क्रमैरिमाल्ल‍ोकान्विश्वकाय: क्रमिष्यति । सर्वस्वं विष्णवे दत्त्वा मूढ वर्तिष्यसे कथम् ॥ ३३ ॥

Ngươi đã hứa bố thí cho Ngài ba bước đất, nhưng Ngài—với thân thể vũ trụ—sẽ bước mà chiếm trọn ba cõi. Đồ ngu muội! Dâng hết cho Viṣṇu rồi, ngươi sẽ sống bằng gì?

Verse 34

क्रमतो गां पदैकेन द्वितीयेन दिवं विभो: । खं च कायेन महता तार्तीयस्य कुतो गति: ॥ ३४ ॥

Vāmanadeva sẽ chiếm trọn cõi đất bằng bước thứ nhất, chiếm cõi trời bằng bước thứ hai; rồi với thân thể vũ trụ rộng lớn, Ngài bao trùm cả hư không. Vậy bước thứ ba sẽ đặt ở đâu?

Verse 35

निष्ठां ते नरके मन्ये ह्यप्रदातु: प्रतिश्रुतम् । प्रतिश्रुतस्य योऽनीश: प्रतिपादयितुं भवान् ॥ ३५ ॥

Ngươi chắc chắn không thể hoàn thành lời hứa; và ta cho rằng, kẻ không thể trao điều đã hứa thì nơi ở lâu dài sẽ là địa ngục.

Verse 36

न तद्दानं प्रशंसन्ति येन वृत्तिर्विपद्यते । दानं यज्ञस्तप: कर्म लोके वृत्तिमतो यत: ॥ ३६ ॥

Bậc học giả không tán dương sự bố thí khiến chính sinh kế của mình lâm nguy. Bố thí, tế lễ (yajña), khổ hạnh và nghiệp hành chỉ khả thi với người có thể tự nuôi sống mình một cách đúng đắn.

Verse 37

धर्माय यशसेऽर्थाय कामाय स्वजनाय च । पञ्चधा विभजन्वित्तमिहामुत्र च मोदते ॥ ३७ ॥

Vì vậy, người có tri kiến trọn vẹn nên chia của cải tích lũy thành năm phần—cho dharma, cho danh dự, cho sự thịnh vượng, cho lạc thú giác quan, và để nuôi dưỡng gia quyến. Người ấy an vui ở đời này và đời sau.

Verse 38

अत्रापि बह्वृचैर्गीतं श‍ृणु मेऽसुरसत्तम । सत्यमोमिति यत् प्रोक्तं यन्नेत्याहानृतं हि तत् ॥ ३८ ॥

Hỡi bậc tối thượng trong loài asura, hãy nghe chứng cứ được ca tụng trong Bahvṛca-śruti. Lời nói được thốt ra với ‘Om’ đi trước là chân thật; lời không có ‘Om’ ấy là hư vọng.

Verse 39

सत्यं पुष्पफलं विद्यादात्मवृक्षस्य गीयते । वृक्षेऽजीवति तन्न स्यादनृतं मूलमात्मन: ॥ ३९ ॥

Veda dạy rằng kết quả chân thật của cây thân thể là hoa và quả tốt lành sinh ra từ đó. Nhưng nếu cây thân thể không tồn tại, thì không thể có hoa quả chân thật. Dẫu gốc rễ của thân dựa trên điều hư vọng, vẫn không thể có hoa quả thật nếu thiếu cây thân thể.

Verse 40

तद् यथा वृक्ष उन्मूल: शुष्यत्युद्वर्ततेऽचिरात् । एवं नष्टानृत: सद्य आत्मा शुष्येन्न संशय: ॥ ४० ॥

Như cây bị bật gốc liền ngã và nhanh chóng khô héo, cũng vậy, khi gốc rễ của ‘hư vọng’ nâng đỡ thân bị nhổ bỏ, thân thể chắc chắn khô héo ngay—không nghi ngờ gì.

Verse 41

पराग् रिक्तमपूर्णं वा अक्षरं यत् तदोमिति । यत् किञ्चिदोमिति ब्रूयात् तेन रिच्येत वै पुमान् । भिक्षवे सर्वम्ॐ कुर्वन्नालं कामेन चात्मने ॥ ४१ ॥

Âm tiết mang nghĩa tách lìa, trống rỗng hay chưa trọn vẹn—đó gọi là ‘Om’. Bất cứ điều gì nói ‘Om’ rồi đem cho, khiến người ấy thật sự trở nên rỗng (xa lìa của cải). Khi bố thí cho kẻ hành khất mà biến mọi thứ thành ‘Om’, thì chẳng thỏa dục vọng, cũng chẳng được an mãn nội tâm.

Verse 42

अथैतत् पूर्णमभ्यात्मं यच्च नेत्यनृतं वच: । सर्वं नेत्यनृतं ब्रूयात् स दुष्कीर्ति: श्वसन्मृत: ॥ ४२ ॥

Vì vậy, con đường an toàn là nói “không”. Dẫu là lời không thật, nó vẫn che chở trọn vẹn, kéo lòng thương của người khác về phía mình và tạo điều kiện đầy đủ để gom tiền của họ. Tuy nhiên, kẻ luôn miệng nói “tôi chẳng có gì” thì bị chê trách; hắn như xác chết khi còn sống, đang thở mà như đáng bị trừ khử.

Verse 43

स्त्रीषु नर्मविवाहे च वृत्त्यर्थे प्राणसङ्कटे । गोब्राह्मणार्थे हिंसायां नानृतं स्याज्जुगुप्सितम् ॥ ४३ ॥

Khi nịnh lời để chế ngự người nữ, khi đùa vui, trong nghi lễ hôn phối, để mưu sinh, lúc nguy cấp đến tính mạng, để bảo hộ bò và văn hóa Bà-la-môn, hoặc để cứu người khỏi tay kẻ thù—sự không thật trong những trường hợp ấy không bị lên án.