Mantra 1

Sukta 95

Sanskrit (Devanagari)

कुष्ठौषधिः। अश्वत्थो देवसदनस्तृतीयस्यामितो दिवि। तत्रामृतस्य चक्षणं देवाः कुष्ठमवन्वत

IAST Transliteration

kuṣṭháuṣadhiḥ | aśvatthó devásadanaḥ tṛtī́yasyāmitó diví | tátrāmṛ́tasya cákṣaṇaṃ devā́ḥ kuṣṭhám avanvata

English Translation (Griffith/Whitney)

Kuṣṭha, the healing herb: the Aśvattha, a seat of Gods, stands in the third, the boundless heaven. There was the visible token of immortality: there the Gods won Kuṣṭha for themselves.

Translation

Kuṣṭha, thảo dược chữa lành: cây Aśvattha (Aśvattha), chỗ ngự của chư thần, đứng nơi tầng trời thứ ba, mênh mông vô hạn. Ở đó có dấu hiệu hữu hình của amṛta—sự bất tử; chính tại đó chư thần đã giành được Kuṣṭha cho mình.

Word by Word

• कुष्ठौषधिः: the herb called Kuṣṭha (kuṣṭha-plant)
• कुष्ठौषधिः: Kartā (स्तुत्य/उद्देश्य-निर्देशः; नामधेय-रूपेण)
• Type: Noun
• Root: कुष्ठ- (प्रातिपदिक) + ओषधि- (प्रातिपदिक)

• अश्वत्थः: the aśvattha tree (sacred fig)
• अश्वत्थः: Kartā
• Type: Noun
• Root: अश्वत्थ- (प्रातिपदिक)

• देवसदनः: having the gods as its seat; a divine abode
• देवसदनः: Kartā (अश्वत्थस्य विशेषणम्)
• Type: Noun/Adjective
• Root: देव- (प्रातिपदिक) + सदन- (प्रातिपदिक)

• तृतीयस्यामितः: of the third (realm), immeasurable/boundless
• तृतीयस्यामितः: Adhikaraṇa/विशेषण-सम्बन्धः (दिवि इत्यस्य/अश्वत्थस्य विशेषणार्थः: ‘तृतीयस्य…’)
• Type: Adjective (compound)
• Root: तृतीय- (क्रमवाचक-प्रातिपदिक) + अमित- (कृदन्त-प्रातिपदिक; √मा ‘माने/परिमाणे’ → ‘अमित’ = अपरिमित/असीम)

• दिवि: in heaven
• दिवि: Adhikaraṇa
• Type: Noun
• Root: दिव्/द्यौ- (प्रातिपदिक: द्यौ ‘heaven’)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikaraṇa (देश-निर्देशः)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)

• अमृतस्य: of immortality; of ambrosia
• अमृतस्य: सम्बन्ध (षष्ठी-सम्बन्धः चक्षषणम् इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: अमृत- (प्रातिपदिक)

• च: and
• च: — (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)

• चक्षषणम्: a sign/vision/mark (of immortality)
• चक्षषणम्: Karma/उद्देश्य (अवन्वत इत्यस्य; ‘चक्षषणम्’ = ‘दर्शनं/लक्षणम्’ यत् देवाः अन्वविन्दन्)
• Type: Noun
• Root: चक्षषण- (प्रातिपदिक; √चक्ष् ‘द्रष्टुम्/प्रख्यातौ’ से ‘चक्षषण’ = दर्शन/दृष्टि/चिह्न)

• देवाः: the gods
• देवाः: Kartā
• Type: Noun
• Root: देव- (प्रातिपदिक)

• कुष्ठम्: kuṣṭha (the medicinal plant)
• कुष्ठम्: Karma
• Type: Noun
• Root: कुष्ठ- (प्रातिपदिक)

• अवन्वत: they found/obtained; they discovered
• अवन्वत: Kriyā (मुख्यक्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अव्/√अन् + अनु- (धातु-सम्बन्धः: ‘अनु-√विद्’ इत्यर्थे वैदिक-रूपम् ‘अवन्वत’ = अन्वविन्दन्/अन्वेष्ट)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (often transmitted under Atharvan/Angiras lineages; specific r̥ṣi not explicit in the provided excerpt).

Devata: Kuṣṭha (herb as divine remedy) / amṛta-associated divine agency

Chandas: Mixed; predominantly anuṣṭubh-like cadence with Atharvanic flexibility (needs padic confirmation from full hymn).

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"adbhuta","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"Wonder at celestial origin → calm assurance of efficacy.","listener_experience":"Awe that comforts; trust in remedy; reduced fear of chronic illness.","intensity":5}