Adhyaya 19
Chương này xây dựng một chế độ đo lường của nhà nước—trọng lượng, đơn vị đo và dụng cụ—để ngăn gian lận định giá và qua đó bảo vệ kośa bằng việc ấn định nghĩa vụ có thể dự đoán và cưỡng chế. Chương xác định gian lận về cân đo là điểm rò rỉ chủ yếu trong thương mại, thuế khóa và mua sắm. Trao cho Pautavādhyakṣa thẩm quyền xác lập và thực thi các đơn vị chuẩn cùng các quy tắc quy đổi. Quy định các “bậc thang” quy đổi cho những đơn vị tiền tệ và trọng lượng thông dụng nhằm ngăn việc tùy tiện đặt tương đương. Yêu cầu vật liệu bền, chống biến dạng và thiết kế chuẩn cho cân và quả cân. Biến việc định giá thành quy trình có thể kiểm toán, giúp thống nhất khoản thu, tiền phạt và ổn định giá cả. Đặt đo lường như hạ tầng của ngân khố: các chuẩn mực cứng rắn để bộ máy tài chính vận hành đáng tin cậy.
Sutras
Sutra 1
पौतवाध्यक्षः पौतवकर्मान्तान् कारयेत् ॥ कZ_०२.१९.०१ ॥
Quan Giám đốc Cân đo phải khiến các hoạt động của cơ sở cân và đo lường được tiến hành.
Sutra 2
धान्यमाषा दश सुवर्णमाषकः पञ्च वा गुञ्जाः ॥ कZ_०२.१९.०२ ॥
Mười dhānya-māṣa hợp thành một suvarṇa-māṣaka; hoặc [một suvarṇa-māṣaka] bằng năm guñjā.
Sutra 3
ते षोडश सुवर्णः कर्षो वा ॥ कZ_०२.१९.०३ ॥
Những đơn vị ấy—16 suvarṇa (hoặc suvarṇa-māṣaka)—hợp thành 1 karṣa.
Sutra 4
चतुष्कर्षं पलम् ॥ कZ_०२.१९.०४ ॥
Một pala bằng bốn karṣa.
Sutra 5
अष्टाशीतिर्गौरसर्षपा रूप्यमाषकः ॥ कZ_०२.१९.०५ ॥
Tám mươi bốn hạt cải mù tạt trắng hợp thành một māṣaka bạc (rūpya-māṣaka).
Sutra 6
ते षोडश धरणं शौम्ब्यानि वा विंशतिः ॥ कZ_०२.१९.०६ ॥
Những māṣaka bạc ấy—16—hợp thành 1 dharaṇa; hoặc theo cách tính của Śaumbyāni thì 20 [māṣaka] hợp thành 1 dharaṇa.
Sutra 7
विंशतितण्डुलं वज्रधरणम् ॥ कZ_०२.१९.०७ ॥
Một vajra-dharaṇa (đơn vị trọng lượng tiêu chuẩn gọi là “vajra-dharaṇa”) bằng hai mươi hạt gạo.
Sutra 8
अर्धमाषकः माषकः द्वौ चत्वारः अष्टौ माषकाः सुवर्णो द्वौ चत्वारः अष्टौ सुवर्णाः दश विंशतिः त्रिंशत् चत्वारिंशत् शतमिति ॥ कZ_०२.१९.०८ ॥
Thang bậc mệnh giá là: nửa māṣaka; một māṣaka; hai, bốn và tám māṣaka; (sau đó) một suvarṇa; hai, bốn và tám suvarṇa; rồi (các bội số lớn hơn) mười, hai mươi, ba mươi, bốn mươi và một trăm (đơn vị).
Sutra 9
तेन धरणानि व्याख्यातानि ॥ कZ_०२.१९.०९ ॥
Nhờ sự liệt kê đó, các trọng lượng dharaṇa được giải thích/định nghĩa.
Sutra 10
प्रतिमानान्ययोमयानि मागधमेकलशैलमयानि यानि वा नोदकप्रदेहाभ्यां वृद्धिं गच्छेयुरुष्णेन वा ह्रासम् ॥ कZ_०२.१९.१० ॥
Hãy làm các chuẩn đo (pratimāna) bằng sắt, hoặc bằng đá Māgadha, hoặc đá Ekalaśaila—hay bằng bất cứ vật liệu nào không bị tăng lên khi bị làm ướt/bôi nước, cũng không bị giảm đi vì nhiệt.
Sutra 11
षडङ्गुलादूर्ध्वमष्टाङ्गुलोत्तरा दश तुलाः कारयेत् लोहपलादूर्ध्वमेकपलोत्तराः यन्त्रमुभयतःशिक्यं वा ॥ कZ_०२.१९.११ ॥
Ông ta nên cho làm mười đòn cân (tulā), với chiều dài tăng dần: bắt đầu trên mức sáu aṅgula và mỗi bậc tăng thêm tám aṅgula; và (tương ứng) các bộ quả cân sắt tăng dần: bắt đầu trên mức một pala và mỗi bậc tăng thêm một pala; hoặc dùng một dụng cụ cân có treo/đỡ từ cả hai phía.
Sutra 12
पञ्चत्रिंशत्पललोहां द्विसप्तत्यङ्गुलायामां समवृत्तां कारयेत् ॥ कZ_०२.१९.१२ ॥
Ông ta nên cho làm (một đòn/thanh chuẩn) bằng sắt nặng ba mươi lăm pala, dài bảy mươi hai aṅgula, có dạng tròn đều đồng nhất.
Sutra 13
तस्याः पञ्चपलिकं मण्डलं बद्ध्वा समकरणं कारयेत् ॥ कZ_०२.१९.१३ ॥
Trên đó, sau khi gắn một miếng tròn nặng năm pala, ông ta nên cho làm cho dụng cụ được cân bằng/đặt thăng bằng (tức được hiệu chỉnh cho thật đồng đều).
Sutra 14
ततः कर्षोत्तरं पलं पलोत्तरं दशपलं द्वादश पञ्चदश विंशतिरिति पदानि कारयेत् ॥ कZ_०२.१९.१४ ॥
Sau đó, ông ta nên cho làm các quả cân tiêu chuẩn theo từng bậc: một pala tăng thêm một karṣa; rồi tăng theo từng pala; rồi các quả cân 10 pala, 12, 15 và 20 (đơn vị) làm thành một bộ.
Sutra 15
तत आशताद्दशोत्तरं कारयेत् ॥ कZ_०२.१९.१५ ॥
Sau đó, ông ta nên cho làm (các quả cân) theo bậc mười vượt quá một trăm (tức các mệnh giá cao hơn mốc 100).
Sutra 16
अक्षेषु नान्दीपिनद्धं कारयेत् ॥ कZ_०२.१९.१६ ॥
Tại các điểm trục/chốt quay, ông ta nên cho làm một kiểu buộc/khóa «nāndī» (tức một cơ cấu cố định/khóa giữ được quy định trên các chốt).
Sutra 17
द्विगुणलोहां तुलामतः षण्णवत्यङ्गुलायामां परिमाणीं कारयेत् ॥ कZ_०२.१९.१७ ॥
Ông ta phải cho làm một thước/đòn đo chuẩn (parimāṇī) bằng kim loại dày gấp đôi, dài chín mươi sáu aṅgula, phù hợp với chuẩn cân-đo (tulāmata).
Sutra 18
तस्याः शतपदादूर्ध्वं विंशतिः पञ्चाशत् शतमिति पदानि कारयेत् ॥ कZ_०२.१९.१८ ॥
Trên đó, phía trên mốc trăm (śata-pada), ông ta phải cho khắc thêm các vạch chia—tại 20, 50 và 100 (theo quy định)—làm các mốc bậc (padāni).
Sutra 19
विंशतितौलिको भारः ॥ कZ_०२.१९.१९ ॥
Một bhāra (trọng lượng gánh) bằng hai mươi taulika.
Sutra 20
दशधारणिकं पलम् ॥ कZ_०२.१९.२० ॥
Một pala bằng mười dhāraṇika.
Sutra 21
तत्पलशतमायमानी ॥ कZ_०२.१९.२१ ॥
Āyamānī (đơn vị đo dung tích chuẩn) được hiệu chuẩn theo một trăm pala ấy (tức chuẩn 100 pala).
Sutra 22
पञ्चपलावरा व्यावहारिकी भाजन्यन्तःपुरभाजनी च ॥ कZ_०२.१९.२२ ॥
Phải có các bình/đồ đựng chuẩn để đo lường: loại dùng trong thương mại (vyāvahārikī) và loại dùng trong nội cung (antaḥpura-bhājanī); mức thiếu hụt cho phép của chúng là năm pala.
Sutra 23
तासामर्धधरणावरं पलम् द्विपलावरमुत्तरलोहं षडङ्गुलावराश्चायामाः ॥ कZ_०२.१९.२३ ॥
Đối với các vật chứa ấy, thước đo pala có thể cho phép thiếu đến nửa dhāraṇika; thước đo uttaraloha (một loại kim loại thượng hạng được quy định) có thể cho phép thiếu đến hai pala; và chiều dài của chúng có thể cho phép thiếu đến sáu aṅgula.
Sutra 24
पूर्वयोः पञ्चपलिकः प्रयामो मांसलोहलवणमणिवर्जम् ॥ कZ_०२.१९.२४ ॥
Đối với hai loại (thước đo) nêu trước, dung lượng quy định là năm pala—không dùng (chúng) cho thịt, kim loại, muối và đá quý.
Sutra 25
काष्ठतुला अष्टहस्ता पदवती प्रतिमानवती मयूरपदाधिष्ठिता ॥ कZ_०२.१९.२५ ॥
Cân gỗ (kāṣṭha-tulā) phải dài tám hasta, có vạch chia (pada), được trang bị các quả cân chuẩn (pratimāna), và đặt trên bệ “chân công” (mayūra-pada).
Sutra 26
काष्ठपञ्चविंशतिपलं तण्डुलप्रस्थसाधनम् ॥ कZ_०२.१९.२६ ॥
Một chuẩn gỗ nặng hai mươi lăm pala sẽ dùng làm dụng cụ để thiết lập/kiểm định thước đo prastha cho gạo (taṇḍula).
Sutra 27
एष प्रदेशो बह्वल्पयोः ॥ कZ_०२.१९.२७ ॥
Đây là khoảng thang chuẩn (phạm vi tiêu chuẩn) cho các đơn vị đo lớn và nhỏ.
Sutra 28
इति तुलाप्रतिमानं व्याख्यातम् ॥ कZ_०२.१९.२८ ॥
Như vậy, tiêu chuẩn của cân/đơn vị đo bằng cân đã được giải thích.
Sutra 29
अथ धान्यमाषद्विपलशतं द्रोणमायमानं सप्ताशीतिपलशतमर्धपलं च व्यावहारिकम् पञ्चसप्ततिपलशतं भाजनीयम् द्विषष्टिपलशतमर्धपलं चान्तःपुरभाजनीयम् ॥ कZ_०२.१९.२९ ॥
Bây giờ, đối với ngũ cốc: đơn vị đo droṇa được lấy tương đương 200 pala (theo quy đổi trọng lượng). Trong đó, 785½ pala là tiêu chuẩn ‘thương mại/giao dịch’ (vyāvahārika); 575 pala là tiêu chuẩn ‘phân phát khẩu phần’ (bhājanīya); và 625½ pala là tiêu chuẩn ‘khẩu phần nội cung’ (antaḥpura-bhājanīya).
Sutra 30
तेषामाढकप्रस्थकुडुबाश्चतुर्भागावराः ॥ कZ_०२.१९.३० ॥
Trong các loại này, āḍhaka, prastha và kuḍuba lần lượt mỗi loại nhỏ hơn loại trước một phần tư (1/4).
Sutra 31
षोडशद्रोणा खारी ॥ कZ_०२.१९.३१ ॥
Mười sáu droṇa hợp thành một khārī.
Sutra 32
विंशतिद्रोणिकः कुम्भः ॥ कZ_०२.१९.३२ ॥
Một kumbha bằng hai mươi droṇa.
Sutra 33
कुम्भैर्दशभिर्वहः ॥ कZ_०२.१९.३३ ॥
Mười kumbha hợp thành một vaha.
Sutra 34
शुष्कसारदारुमयं समं चतुर्भागशिखं मानं कारयेत् अन्तःशिखं वा ॥ कZ_०२.१९.३४ ॥
Ông ta nên cho làm bình/đấu đo bằng gỗ lõi khô, chắc và tốt, phẳng và chuẩn, với vành/gờ (śikhā) cao một phần tư làm chuẩn; hoặc nếu không thì làm loại có vành gờ hướng vào trong (antaḥ-śikhā).
Sutra 35
रसस्य तु सुरायाः पुष्पफलयोस्तुषाङ्गाराणां सुधायाश्च शिखामानं द्विगुणोत्तरा वृद्धिः ॥ कZ_०२.१९.३५ ॥
Nhưng đối với các chất lỏng/nước ép, rượu, hoa và trái cây, trấu và than, cũng như vôi, thì chuẩn vành (đo śikhā) phải tăng gấp đôi.
Sutra 36
सपादपणो द्रोणमूल्यमाढकस्य पादोनः षण्माषकाः प्रस्थस्य माषकः कुडुबस्य ॥ कZ_०२.१९.३६ ॥
Giá của một droṇa là một paṇa và một phần tư; của một āḍhaka thì ít hơn một phần tư; của một prastha là sáu māṣaka; và của một kuḍuba là một māṣaka.
Sutra 37
द्विगुणं रसादीनां मानमूल्यम् ॥ कZ_०२.१९.३७ ॥
Đối với các chất lỏng như nước ép v.v. (rasādayaḥ), phí/giá trị ấn định cho việc đo lường (māna-mūlya) phải gấp đôi.
Sutra 38
विंशतिपणाः प्रतिमानस्य ॥ कZ_०२.१९.३८ ॥
Đối với thước đo chuẩn (pratimāna), mức phí là hai mươi paṇas.
Sutra 39
तुलामूल्यं त्रिभागः ॥ कZ_०२.१९.३९ ॥
Phí/giá trị đối với cân (tulā-mūlya) là một phần ba (1/3).
Sutra 40
चतुर्मासिकं प्रातिवेधनिकं कारयेत् ॥ कZ_०२.१९.४० ॥
Ông ta phải cho tiến hành việc kiểm tra/đóng dấu xác nhận (prātivedhanika) mỗi bốn tháng một lần.
Sutra 41
अप्रतिविद्धस्यात्ययः सपादः सप्तविंशतिपणः ॥ कZ_०२.१९.४१ ॥
Đối với người có thước đo chưa được kiểm chứng/đóng dấu (apratividdha), mức phạt (atyaya) là hai mươi bảy paṇas và một phần tư (27¼).
Sutra 42
प्रातिवेधनिकं काकणीकमहरहः पौतवाध्यक्षाय दद्युः ॥ कZ_०२.१९.४२ ॥
Họ phải nộp phí kiểm chứng—một kākaṇī—hằng ngày cho Giám quan Cân đo (pautavādhyakṣa).
Sutra 43
द्वात्रिंशद्भागस्तप्तव्याजी सर्पिषः चतुःषष्टिभागस्तैलस्य ॥ कZ_०२.१९.४३ ॥
Mức hao hụt/định mức cho phép do đun nóng (tapta-vyājī) là 1/32 đối với bơ ghee (sarpiṣ) và 1/64 đối với dầu (taila).
Sutra 44
पञ्चाशद्भागो मानस्रावो द्रवाणाम् ॥ कZ_०२.१९.४४ ॥
Đối với các chất lỏng, mức hao hụt do thấm rò cho phép (māna-srāva) là 1/50.
Sutra 45
कुडुबार्धचतुरष्टभागानि मानानि कारयेत् ॥ कZ_०२.१९.४५ ॥
Ông ta phải cho chế tạo các dụng cụ đo theo đơn vị kuḍuba, đồng thời có cả các phần nửa, một phần tư và một phần tám.
Sutra 46
कुडुबाश्चतुरशीतिर्वारकः सर्पिषो मतः ॥ कZ_०२.१९.४६ ॥
Đối với bơ ghee, một vāraka được tính bằng tám mươi bốn kuḍuba.
Sutra 47
चतुःषष्टिस्तु तैलस्य पादश्च घटिकानयोः ॥ कZ_०२.१९.४७ ॥
Đối với dầu, chuẩn là 64 (đơn vị); và trong trường hợp hai thước đo ‘ghaṭikā’ thì áp dụng phần một phần tư.
Frequently Asked Questions
Market trust and price stability rise; disputes over quantity/quality fall; state procurement and taxation become predictable; fraud becomes detectable—supporting prosperity and fiscal resilience (kośa-strengthening welfare).
This passage itself specifies standards rather than explicit fines; enforcement is implied through inspection and the general Arthashastric rule that falsifying weights/measures triggers penalties and confiscation under market/trade regulation administered by relevant adhyakṣas.