Agni Purana — Veda-vidhana & Vamsha, Shloka 58

अध्याय २७८: सिद्धौषधानि

Siddha Medicines / Perfected Remedies

Devanagari script

वृश्चिकार्तस्य कृष्णा वा शिवा च फलसंयुता अर्कक्षीरं तिलं तैलं पललञ्च गुडं समम्

Transliteration

vṛścikārtasya kṛṣṇā vā śivā ca phalasaṃyutā arkakṣīraṃ tilaṃ tailaṃ palalañca guḍaṃ samam

Translation

Đối với người bị khổ vì bọ cạp chích, dùng kṛṣṇā (tiêu đen/tiêu dài) hoặc śivā (harītakī) cùng với quả của nó; rồi pha một hỗn hợp theo phần bằng nhau gồm nhựa sữa arka (Calotropis), mè, dầu mè, palala (bột nhão thịt/cá), và đường thốt nốt (jaggery).

Word by Word

• वृश्चिक-आर्तस्य: of a scorpion-afflicted person
• वृश्चिक-आर्तस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: vṛścika (प्रातिपदिक) + ārta (प्रातिपदिक; √ar ‘ऋ’/√ard ‘अर्द्’ क्त ‘afflicted’)
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी (6th/Genitive); एकवचन; तत्पुरुषः (vṛścikārtasya = ‘of one afflicted by scorpion (sting)’)

• कृष्णा: kṛṣṇā (a medicinal herb)
• कृष्णा: Karta (कर्ता/विधेय-विषय)
• Type: Noun
• Root: kṛṣṇā (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/Nominative); एकवचन (औषधिनाम/द्रव्यनाम)

• वा: or
• वा: Sambandha (विकल्प)
• Type: Indeclinable
• Root: vā (अव्यय)
• Form: अव्यय; विकल्पार्थक

• शिवा: śivā (a medicinal herb)
• शिवा: Karta (कर्ता/विधेय-विषय)
• Type: Noun
• Root: śivā (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन (औषधिनाम/द्रव्यनाम)

• च: and
• च: Sambandha (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक

• फल-संयुता: combined with fruit(s)
• फल-संयुता: Karta (कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: phala (प्रातिपदिक) + saṃyuta (प्रातिपदिक; sam-√yuj ‘युज्’ क्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन; तत्पुरुषः; विशेषणम् (qualifying ‘कृष्णा/शिवा’)

• अर्क-क्षीरम्: arka latex/milk
• अर्क-क्षीरम्: Karma (कर्म/द्रव्य)
• Type: Noun
• Root: arka (प्रातिपदिक) + kṣīra (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया; एकवचन

• तिलम्: sesame
• तिलम्: Karma (कर्म/द्रव्य)
• Type: Noun
• Root: tila (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया; एकवचन

• तैलम्: oil
• तैलम्: Karma (कर्म/द्रव्य)
• Type: Noun
• Root: taila (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया; एकवचन

• पललम्: palala (sesame-cake/food substance)
• पललम्: Karma (कर्म/द्रव्य)
• Type: Noun
• Root: palala (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया; एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक

• गुडम्: jaggery
• गुडम्: Karma (कर्म/द्रव्य)
• Type: Noun
• Root: guḍa (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया; एकवचन

• समम्: equal (parts)
• समम्: Karma (कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: sama (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया; एकवचन; विशेषणम् (equal in quantity)

Speaker

Lord Agni (instructing the sage Vasiṣṭha)

Verse Rasa

Primary Rasa: karuna

Secondary Rasa: adbhuta

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: वृश्चिकार्तस्य = वृश्चिक + आर्तस्य; अर्कक्षीरम् = अर्क + क्षीरम्; पललञ्च = पललम् + च.

Characters & Entities

• Agni Purana
• Arka (Calotropis)
• Til(a) (Sesame)
• Guḍa (Jaggery)
• Harītakī (Śivā)

FAQs

What technical or ritual knowledge (Vidya) is imparted in this verse?

Ayurvedic practical therapeutics: a specific equal-proportion compound using arka-latex, sesame, oil, palala, and jaggery, with kṛṣṇā/harītakī, prescribed for scorpion-sting affliction.

How does this verse contribute to the 'Encyclopedic' nature of the Agni Purana?

It shows the Agni Purana functioning as a compendium beyond theology—preserving applied medical recipes (viṣa/daṃśa-cikitsā) alongside other sciences, making it a broad reference work of classical knowledge.

What is the spiritual or karmic significance of this specific instruction?

By framing compassionate healing as dharmic conduct, the text links medical aid to righteous action—relieving suffering is treated as meritorious service consistent with Purāṇic ethics.