Shloka 7

प्रद्युम्न-अपहरणम्, मत्स्य-उद्धारः, मायावती-शिक्षा, शम्बरवधः, रुक्मिणी-पुत्र-संगमः

Devanagari script

दारिते मत्स्यजठरे ददृशे सातिशोभनम् कुमारं मन्मथतरोर् दग्धस्य प्रथमाङ्कुरम्

Transliteration

dārite matsyajaṭhare dadṛśe sātiśobhanam kumāraṃ manmathataror dagdhasya prathamāṅkuram

Translation

جب مچھلی کا پیٹ چاک کیا گیا تو ایک نہایت درخشاں لڑکا ظاہر ہوا—گویا جل چکے منمَتھ کے درخت کی پہلی نازک کونپل پھر سے پھوٹ نکلی ہو۔

Word by Word

• दारिते: when (it was) torn open
• दारिते: Adhikarana (Locative absolute/अधिकरण)
• Type: Verb
• Root: दॄ/दर् (धातु) + त (कृत्-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle) ‘दारित’, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; ‘दारिते (सति)’ = when/after (it was) torn

• मत्स्यजठरे: in the fish’s belly
• मत्स्यजठरे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मत्स्य (प्रातिपदिक) + जठर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; ‘मत्स्यस्य जठरम्’

• ददृशे: (he) saw
• ददृशे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लिट् (perfect), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• सातिशोभनम्: exceedingly beautiful
• सातिशोभनम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स + अतिशोभन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; अव्ययीभावः ‘स’ (सम्यक्/अत्यन्तम्) + अतिशोभन = very beautiful; विशेषणम् ‘कुमारम्’

• कुमारम्: a boy
• कुमारम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कुमार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• मन्मथतरोः: of the Manmatha-tree
• मन्मथतरोः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मन्मथ (प्रातिपदिक) + तरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन; ‘मन्मथस्य तरुः’

• दग्धस्य: burnt
• दग्धस्य: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दह् (धातु) + त (कृत्-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त ‘दग्ध’, पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन; विशेषणम् ‘मन्मथतरोः’

• प्रथमाङ्कुरम्: the first sprout
• प्रथमाङ्कुरम्: Karma (Object complement/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रथम (प्रातिपदिक) + अङ्कुर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘प्रथमः अङ्कुरः’

Speaker

Sage Parāśara (narrating to Maitreya)

Characters & Entities

• Manmatha (Kāma)
• a wondrous child (kumāra)
• fish (matsya)

FAQs

What is the significance of the child appearing from the fish’s belly in the Vishnu Purana?

It signals a providential, extraordinary preservation of life and lineage—an event framed as wondrous and auspicious within the dynasty-focused narrative.

How does Sage Parāśara explain renewal after catastrophe in this passage?

Through the metaphor of a first sprout emerging from a tree even after it has been burned, emphasizing restoration and continuity despite apparent destruction.

The theological importance of Lord Vishnu in this context?

Even when Vishnu is not named in the verse, the Purāṇic frame presents such marvels as operating under the Supreme Lord’s ordering power—protecting dharma, continuity, and rightful succession.