Shloka 50

भविष्य-मन्वन्तराः (अष्टम-चतुर्दश) तथा कल्प-युग-व्यवस्था

Devanagari script

चतुर्दशभिर् एतैस् तु गतैर् मन्वन्तरैर् द्विज सहस्रयुगपर्यन्तः कल्पो निःशेष उच्यते

Transliteration

caturdaśabhir etais tu gatair manvantarair dvija sahasrayugaparyantaḥ kalpo niḥśeṣa ucyate

Translation

اے دو بار جنم لینے والے! جب یہ چودہ منونتر گزر جاتے ہیں تو ہزار یُگ چکروں کی پوری مدت تک کلپ کو مکمل اور بے کم و کاست کہا جاتا ہے۔

Word by Word

• चतुर्दशभिः: by fourteen
• चतुर्दशभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: चतुर्दश (प्रातिपदिक; चतुर् + दश)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; विशेषणम्

• एतैः: by these
• एतैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; विशेषणम्

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle); विरोध/अन्वयार्थक

• गतैः: having passed/elapsed
• गतैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: गम् (धातु) + गत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; विशेषणम्

• मन्वन्तरैः: by (the) manvantaras
• मन्वन्तरैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: मन्वन्तर (प्रातिपदिक; मनु + अन्तर)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन

• द्विज: O twice-born (brahmin)
• द्विज: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन

• सहस्रयुगपर्यन्तः: ending with a thousand yugas
• सहस्रयुगपर्यन्तः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सहस्र + युग + पर्यन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषणम् (कल्पस्य)

• कल्पः: the kalpa (aeon)
• कल्पः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कल्प (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• निःशेषः: entire/complete
• निःशेषः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निःशेष (प्रातिपदिक; निः + शेष)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषणम् (कल्पस्य)

• उच्यते: is said/called
• उच्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि प्रयोग (passive)

Speaker

Sage Parāśara (speaking to Maitreya)

Characters & Entities

• Manvantaras
• Yuga cycles
• Dvija (Maitreya)

FAQs

What is the significance of the Manvantara cycle in the Vishnu Purana?

This verse states that a complete Kalpa is understood through the passage of fourteen Manvantaras, presenting cosmic time as a structured, repeating order rather than a random flow.

How does Sage Parāśara explain the concept of a Kalpa here?

Parāśara defines the Kalpa as extending to a thousand Yuga-cycles and being complete when the fourteen Manvantara epochs have run their course.

What is the theological importance of Lord Vishnu in this context?

By framing time as a lawful cosmic cycle, the Purana implies a sustaining supreme order—classically attributed to Vishnu as the sovereign ground of creation, preservation, and periodic renewal.