Opening the text

Śālmaladvīpa–Gomedadvīpa–Puṣkaradvīpa-vistara-kathana
Ancient-Geography (Purāṇic Cosmography)
وراہ–پرتھوی کے تعلیمی سیاق میں رودر بقیہ دویپوں کی ترتیب اور نسبتاً پھیلاؤ کی مختصر کائناتی تعلیم دیتا ہے۔ وہ شالمَل دویپ کو کرونچ دویپ سے دوگنا اور گھی کے سمندر (گھرت-سمُدر) سے گھرا ہوا بتاتا ہے، جہاں سات بڑے پہاڑ، سات ورش اور ندیوں کے نظام کے ساتھ کُلا-پروتوں کے نام آتے ہیں۔ پھر چھٹا دویپ گومید دویپ شالمَل سے دوگنا، شراب کے سمندر (سُرود) سے محصور، اور کُمُد سمیت دو اہم پہاڑوں کے ساتھ بیان ہوتا ہے۔ اس کے بعد پُشکر دویپ کا ذکر ہے جو گنے کے رس کے سمندر (اکشو رس) سے گھرا، مانس پربت اور دو حصوں والے ورش پر مشتمل ہے۔ آخر میں رودر زمین اور برہمانڈ کی پیمائش، بے شمار کائناتی انڈوں کا بیان، اور نارائن کے وراہ روپ میں زمین کو سنبھالنے کی لیلا یاد کر کے کیلاش کو روانہ ہوتا ہے۔
Verse 1
रुद्र उवाच । त्रिषु शिष्टेषु वक्ष्यामि द्वीपेषु मनुजान्युत । शाल्मलं पञ्चमं वर्षं प्रवक्ष्ये तन्निबोधत । क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराच्छाल्मलो द्विगुणो मतः ॥ ८८.१ ॥
رُدر نے کہا—اے انسانوں میں برگزیدہ، باقی تین دْویپوں کا بیان اب میں کرتا ہوں۔ پانچویں ورش ‘شالمَل’ کی توضیح کرتا ہوں؛ اسے توجہ سے سمجھو۔ وسعت میں شالمَل، کرونچ-دْویپ سے دوگنا مانا گیا ہے۔
Verse 2
श्रीवराह उवाच । एवमुक्त्वा गतो रुद्रः क्षणाददृश्यमूर्तिमान् । ते च सर्वे गता देवा ऋषयश्च यथागतम् ॥ ८८.३ ॥
شری وراہ نے فرمایا—یوں کہہ کر رُدر ایک ہی لمحے میں غائب صورت اختیار کر کے روانہ ہو گیا۔ اور وہ سب دیوتا اور رِشی بھی جیسے آئے تھے ویسے ہی واپس چلے گئے۔
Verse 3
घृतसमुद्रमावृत्य व्यवस्थितस्तद्विस्तारो द्विगुणस्तत्र च सप्त पर्वताः प्रधानास्तावन्ति वर्षाणि तावत्यो नद्यः । तत्र च पर्वताः । सुमहान् पीतःशातकुम्भात् सार्वगुणसौवर्णरोहितसुमनसकुशल ----- जाम्बूनदवैद्युता इत्येते कुलपर्वता वर्षाणि चेति । अथ षष्ठं गोमेदं कथ्यते । शाल्मलं यथा सुरोदेनावृतं तद्वत् सुरोदोऽपि तद्द्विगुणेन गोमेदेनावृतः । तत्र च प्रधानपर्वतौ द्वावेव । एकस्य तावत्तावसरः । अपरश्च कुमुद इति । समुद्रश्चेक्षुरसस्तद्द्विगुणेन पुष्करेणावृतः । तत्र च पुष्कराख्ये मानसो नाम पर्वतः । तदपि द्विधा छिन्नं वर्षं तत्प्रमाणेन च । स्वादोदकेनावृतम् । ततश्च कटाहम् । एतत् पृथिव्याः प्रमाणम् । ब्रह्माण्डस्य च सकटाहविस्तारप्रमाणम् । एवंविधानामण्डानां परिसंख्यां न विद्यते । एतानि कल्पे कल्पे भगवान् नारायणः क्रोडरूपी रसातलान्तःप्रविष्टानि दंष्ट्रैकैनोद्धृत्य स्थितौ स्थापयति । एष वः कथितो मार्गो भूमेरायामविस्तरः । स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि कैलासं निलयं द्विजाः
گھی کے سمندر سے گھِر کر اس کی وسعت دوگنی ٹھہرتی ہے؛ وہاں سات بڑے پہاڑ ہیں، اتنے ہی ورش (خطّے) اور اتنی ہی ندیاں۔ وہاں کے پہاڑ—سُمہان، پیت، شاتکُمبھ، سارْوگُن، سَوَرْن، روہت، سُمنس، کُشَل، … جامبونَد، ویدْیُت—یہ سب کُلا پربت (حدّی پہاڑ) ہیں، اور ورش بھی اسی طرح ہیں۔ اب چھٹا (دویپ) گومید بیان کیا جاتا ہے۔ جیسے شالمَل سُرود (شراب کے سمندر) سے گھِرا ہے، ویسے ہی سُرود بھی دوگنے پیمانے سے گومید کے ذریعے گھِرا ہے۔ وہاں صرف دو بڑے پہاڑ ہیں: ایک تاوتّ تاوسر، اور دوسرا کُمُد۔ سمندر اِکشُرس (گنّے کے رس) کا ہے، جو دوگنے پیمانے سے پُشکر سے گھِرا ہے۔ پُشکر نامی دویپ میں مانس نام کا پہاڑ ہے۔ وہ ورش بھی اسی پیمانے کے مطابق دو حصّوں میں منقسم ہے۔ وہ سوادودک (میٹھے پانی) کے سمندر سے گھِرا ہے؛ پھر کٹاہ (کائناتی دیگ/کڑاہ) آتا ہے۔ یہی زمین کا پیمانہ ہے، اور کٹاہ سمیت برہمانڈ کی وسعت کا پیمانہ بھی۔ ایسے انڈہ نما برہمانڈوں کی گنتی معلوم نہیں۔ ہر کلپ میں بھگوان نارائن ورہاہ روپ دھار کر رساتل کے انت تک داخل ہوتے ہیں اور ایک ہی دانت سے انہیں اٹھا کر استحکام میں قائم کرتے ہیں۔ یوں تمہیں زمین کی لمبائی اور چوڑائی کا بیان سنا دیا گیا۔ تم پر خیر ہو؛ اے دِوِجوں، میں اپنے مسکن کیلاش کو جاؤں گا۔
Within the Varāha–Pṛthivī teaching frame, Rudra resumes cosmographic instruction, announcing he will describe the remaining dvīpas beyond those already covered, emphasizing proportional expansion and orderly arrangement.
Rudra details the extents and encircling oceans of Śālmaladvīpa (twice Krauñcadvīpa; surrounded by a ghṛta-samudra), then Gomedadvīpa (twice Śālmaladvīpa; surrounded by a suroda-samudra), and finally Puṣkaradvīpa (surrounded by an ikṣurasa-samudra), including their mountains, varṣa-divisions, and river systems in the standard sapta-parvata/sapta-varṣa idiom (with Puṣkara’s distinctive bifurcation).
The cosmographic catalogue culminates in brahmāṇḍa-pramāṇa: Rudra states measures of Earth and the cosmic egg(s), notes innumerable brahmāṇḍas, and re-centers the entire mapping in the Varāha doctrine—Nārāyaṇa’s boar-form stabilizes Pṛthivī from rasātala, making cosmic measurement a teaching about terrestrial balance and preservation.
Purāṇic cosmographic regions: Śālmaladvīpa, Krauñcadvīpa, Gomedadvīpa, Puṣkaradvīpa; oceans/seas: ghṛta-samudra, suroda-samudra, ikṣurasa-samudra, svādūdaka; mountains: (kula-parvatas listed) Sumahān, Pīta, Śātakaumbha, Sārvaguṇa, Sauvarṇa, Rohita, Sumanas, Kuśala, Jāmbūnada, Vaidyuta; principal mountain: Kumuda; Mānasaparvata; Kailāsa; rasātala; kaṭāha (cosmic basin imagery).
The chapter frames cosmographic measurement as a doctrine of order and stability: Earth (Pṛthivī) is depicted as periodically stabilized by Nārāyaṇa in boar-form, implying that terrestrial balance is maintained through a larger cosmic governance rather than human ritual action in this passage.
No tithi, lunar month, seasonal (ṛtu), or calendrical markers are specified in Adhyaya 88; the content is primarily spatial and proportional (dvīpa and ocean extents) rather than ritual-timing instruction.
It explicitly connects Earth’s stability to the Varāha motif: Nārāyaṇa, taking a boar form, enters rasātala and raises/sets the worlds into a stable condition. This functions as an early preservation narrative where cosmic structure and Earth’s habitability depend on periodic restorative intervention.
No royal genealogies or administrative lineages are named here. The principal figures are Rudra (as instructor), Varāha/Nārāyaṇa (as cosmic stabilizer), and the implied audience of sages (ṛṣayaḥ) and gods (devāḥ).
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.