Varaha Purana - Adhyaya 58
Varaha PuranaAdhyaya 5817 Shlokas

Adhyaya 58: The Procedure for the Saubhāgyakaraṇa Vow (Rite for Auspicious Fortune)

Saubhāgyakaraṇa-vrata-vidhiḥ

Ritual-Manual (Vrata and Dāna Prescriptions)

اس باب میں سَوبھاگیہ کرن ورت کی تعلیمی ہدایت بیان ہوئی ہے جو عورتوں اور مردوں کے لیے سَوبھاگیہ (نیک بختی و خوش حالی) بڑھاتا ہے۔ شاہی سائل کو بتایا گیا ہے کہ پھالگن کے شُکل پکش کی تِرتیا سے ورت کا آغاز ہو، رات کو نَکت (رات کا روزہ/ایک وقت) رکھا جائے، اور پاکیزگی، سچائی وغیرہ اخلاقی شرائط پوری کی جائیں۔ پوجا میں ہری کو شری (لکشمی) کے ساتھ یا رودر کو اُما/گوری کے ساتھ ماننے کی ترکیبی روش دی گئی ہے اور شاستری قراءت میں ان کی عدم جدائی پر زور ہے۔ اَنگ-نیاس جیسی نام گذاری، خوشبو و پھولوں کی نذر، اور شہد، گھی اور تل سے ہوم کا بیان ہے۔ مہینوں کے مطابق غذائی پابندیاں چلتی ہیں، پھر ماگھ شُکل تِرتیا کو سونے کی مُورتیاں دان کرنا اور اہل برہمن کو چھ برتنوں کی منظم بھینٹ دینا مقرر ہے، جس کا پھل کئی جنموں تک خوش حالی بتایا گیا ہے۔

Speakers

VarāhaPṛthivī

Key Concepts

Saubhāgya (auspicious fortune) through vrata-disciplineŚiva–Viṣṇu non-difference framed as śāstric hermeneuticsTithi-based ritual calendrics (Phālguna śukla tṛtīyā; Māgha śukla tṛtīyā)Nakta-vrata (night observance) and satyavāda (truthfulness)Homa with madhu, ghṛta, tila; and dāna of six pātrasMonth-wise dietary regulation as social-ecological restraint
Sanskrit recitationVaraha Purana Adhyaya 58

Shlokas in Adhyaya 58

Verse 1

अगस्त्य उवाच । अतः परं महाराज सौभाग्यकरणं व्रतम् । शृणु येनाशु सौभाग्यं स्त्रीपुंसामुपजायते ॥ ५८.१ ॥

اگستیہ نے کہا—اے مہاراج، اس کے بعد وہ ورت سنو جو سعادت و خوش بختی کا سبب ہے؛ جس سے عورتوں اور مردوں کو جلد ہی سعادت اور خیر و برکت حاصل ہوتی ہے۔

Verse 2

फाल्गुनस्य तु मासस्य तृतीया शुक्लपक्षतः । उपासितव्या नक्तेन शुचिना सत्यवादिना ॥ ५८.२ ॥

ماہِ پھالگُن کے شُکل پکش کی تیسری تِتھی کو نکت ورت (رات کا روزہ) کے ساتھ ادا کرنا چاہیے؛ پاکیزہ اور سچ بولنے والا ہو کر۔

Verse 3

सश्रीकं च हरिं पूज्य रुद्रं वा चोमया सह । या श्रीः सा गिरिजा प्रोक्ता यो हरिः स त्रिलोचनः ॥ ५८.३ ॥

شری کے ساتھ ہری کی، یا اُما کے ساتھ رودر کی پوجا کرکے یہ سمجھنا چاہیے کہ جسے ‘شری’ کہا گیا ہے وہ گِرجا (پاروتی) ہیں، اور جسے ‘ہری’ کہا گیا ہے وہ تریلوچن (شیو) ہیں۔

Verse 4

एवं सर्वेषु शास्त्रेषु पुराणेषु च पठ्यते । एतस्मादन्यथा यस्तु ब्रूते शास्त्रं पृथक्तया ॥ ५८.४ ॥

یوں ہی تمام شاستروں اور پورانوں میں پڑھایا گیا ہے۔ مگر جو اس کے برخلاف شاستر کو جدا جدا (متضاد) طور پر بیان کرے، وہ غلط تفسیر کرنے والا ہے۔

Verse 5

रुद्रो जनानां मर्त्यानां काव्यं शास्त्रं न तद्भवेत् । विष्णुं रुद्रकृतं ब्रूयात् श्रीर्गौरी न तु पार्थिव । तन्नास्तिकानां मर्त्यानां काव्यं ज्ञेयं विचक्षणैः ॥ ५८.५ ॥

موتی انسانوں کے لیے ‘رودرکرت’ کہلانے والی نظم کو شاستر نہیں ماننا چاہیے۔ جو یہ کہے کہ وِشنو رودر نے پیدا کیا، یا یہ کہ ‘شری’ ہی گوری ہے—اے پارتھوی—تو اہلِ بصیرت اسے ناستک موتیوں کی شاعری سمجھیں، شاستر نہیں۔

Verse 6

एवं ज्ञात्वा सलक्ष्मीकं हरिं सम्पूज्य भक्तितः । मन्त्रेणानेन राजेन्द्र ततस्तं परमेश्वरम् ॥ ५८.६ ॥

یوں جان کر، اے راجندر، لکشمی سمیت ہری کی عقیدت سے اچھی طرح پوجا کرکے، پھر اسی منتر کے ذریعے اُس پرمیشور کی پوجا کرنی چاہیے۔

Verse 7

गम्भीरायेति पादौ तु सुभगायेति वै कटिम् । उदरं देवदेवेति त्रिनेत्रायेति वै मुखम् । वाचस्पतये च शिरो रुद्रायेति च सर्वतः ॥ ५८.७ ॥

‘گمبھیرائے’ کے منتر سے پاؤں، ‘سُبھگائے’ سے کمر، ‘دیودیوائے’ سے پیٹ، ‘ترِنیترائے’ سے چہرہ، ‘واچسپتَیے’ سے سر، اور ‘رُدرائے’ سے ہر سمت (چاروں طرف) نیاس کرنا چاہیے۔

Verse 8

एवमभ्यर्च्य मेधावी विष्णुं लक्ष्म्या समन्वितम् । हरं वा गौरीसंयुक्तं गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् ॥ ५८.८ ॥

یوں دانا شخص ترتیب کے ساتھ خوشبو، پھول وغیرہ سے لکشمی سمیت وِشنو کی، یا گوری سمیت ہر (شیو) کی باقاعدہ پوجا کرے۔

Verse 9

ततस्तस्याग्रतो होमं कारयेन्मधुसर्पिषा । तिलैः सह महाराज सौभाग्यपतयेति च ॥ ५८.९ ॥

پھر، اے مہاراج، اس کے سامنے شہد، گھی اور تل کے ساتھ ‘سَوبھاگیہ پَتَیے’ کے منتر سے ہوم کرایا جائے۔

Verse 10

ततस्त्वक्षारविरसं निस्नेहं धरणीतले । गोधूमान्नं तु भुञ्जीत कृष्णेप्येवं विधिः स्मृतः ॥ आषाढादिद्वितीयां तु पारणं तत्र भोजनम् ॥ ५८.१० ॥

پھر زمین پر بیٹھ کر کھار/نمک سے پاک، تیز ذائقے سے خالی اور تیل و گھی کے بغیر گندم کا کھانا کھائے؛ کرشن پکش میں بھی یہی قاعدہ مذکور ہے۔ آشاڑھ سے شروع ہونے والی دُوِتیا کو اسی کھانے سے پارن (اختتامِ ورت) کرے۔

Verse 11

यवअन्नं तु ततः पश्चात् कार्त्तिकादिषु पार्थिव । श्यामाकं तत्र भुञ्जीत त्रीन् मासान् नियतः शुचिः ॥ ५८.११ ॥

پھر اس کے بعد، اے بادشاہ، کارتک وغیرہ مہینوں میں وہاں شَیاماک کے اناج کا کھانا کھائے اور تین مہینے تک پابندی کے ساتھ پاکیزہ رہے۔

Verse 12

ततो माघसिते पक्षे तृतीयायां नराधिप । सौवर्णां कारयेद् गौरीं रुद्रं चैक्त्र बुद्धिमान् ॥ ५८.१२ ॥

پھر، اے نرادھپ، ماہِ مाघ کے شُکل پکش کی تِرتیا کو دانا شخص گوری کی سونے کی مورتی بنوائے اور رُدر کی بھی، اور دونوں کو ایک ہی جگہ ساتھ رکھ کر قائم کرے۔

Verse 13

सलक्ष्मीकं हरिं चापि यथाशक्त्या प्रसन्नधीः । ततस्तं ब्राह्मणे दद्यात पात्रभूते विचक्षणे ॥ ५८.१३ ॥

پرسکون اور خوش دل نیت کے ساتھ، اپنی استطاعت کے مطابق، لکشمی سمیت ہری کا بھی نذرانہ پیش کرے۔ پھر اُس (مورتی/دان) کو اہلِ استحقاق، صاحبِ فہم برہمن کو دے۔

Verse 14

अन्नेन हीने वेदानां पारगे साधुवर्तिनि । सदाचार इति वा दद्यादल्पवित्ते विशेषतः ॥ ५८.१४ ॥

اگر کھانے کی کمی ہو تب بھی، کوئی ویدوں کا ماہر اور نیک روش والا ہو، تو بھی—خصوصاً کم مال ہونے پر—‘سدآچار’ کے نام سے دان ضرور دے۔

Verse 15

षड्भिः पात्रैरुपेतं तु ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एकं मधुमयं पात्रं द्वितीयं घृतपूरितम् ॥ ५८.१५ ॥

چھ برتنوں کے ساتھ وہ نذرانہ برہمن کو پیش کرے۔ ایک برتن شہد سے بھرا ہو اور دوسرا گھرت (گھی) سے لبریز ہو۔

Verse 16

तृतीयं तिलतैलस्य चतुर्थं गुडसंयुतम् । पञ्चमं लवणैः पूर्णं षष्ठं गोक्षीरसंयुतम् ॥ ५८.१६ ॥

تیسرا (برتن) تل کے تیل کا ہو، چوتھا گُڑ کے ساتھ ہو۔ پانچواں نمکوں سے بھرا ہو اور چھٹا گائے کے دودھ کے ساتھ ہو۔

Verse 17

एतानि दत्त्वा पात्राणि सप्तजन्मान्तरं भवेत् । सुभगो दर्शनीयश्च नारी वा पुरुषोऽपि वा ॥ ५८.१७ ॥

ان برتنوں کو دان کرنے سے، پے در پے سات جنموں تک—عورت ہو یا مرد—وہ خوش نصیب اور دیدہ زیب (خوب صورت) ہوتا ہے۔

Inside Adhyaya 58

How it unfolds

  1. Where it opens

    Agastya addresses a royal inquirer and introduces a vrata designed to generate saubhāgya (auspicious fortune) for both women and men, foregrounding ethical prerequisites (śauca/purity, satya/truthfulness) and the correct calendrical entry-point.

  2. Central event

    Stepwise prescription of the Saubhāgyakaraṇa vow: commencement on Phālguna śukla-tṛtīyā with nakta observance; syncretic worship options (Hari with Śrī; Rudra with Umā/Gaurī) coupled with an explicit śāstric claim that these divine pairs are not to be separated; a nyāsa-like body-part naming sequence; pūjā with fragrance/flowers; and homa with honey, ghee, and sesame.

  3. Climax resolution

    The regimen culminates in a Māgha śukla-tṛtīyā completion marked by dāna: golden icons (of the worshipped divine pair) and a structured gift of six vessels to a qualified brāhmaṇa, sealing the vow’s efficacy and social transmission through proper recipients.

  4. Closing phalashruti

    Promise of sustained prosperity/saubhāgya across multiple births, with the vow framed as reliably fruit-bearing when performed with truthfulness, purity, and correct timing; no separate, extended phalaśruti section is indicated beyond these assurances.

Geographical context

No explicit toponyms or river systems are mentioned in this adhyāya; the primary context is calendrical/seasonal (Phālguna, Āṣāḍha, Kārttika, Māgha) rather than geographic.

Ritual instructions

  • Primary RitualSaubhāgyakaraṇa-vrata (nakta observance beginning Phālguna śukla-tṛtīyā; concluding dāna on Māgha śukla-tṛtīyā)
  • BenefitSaubhāgya (auspicious fortune), prosperity and well-being for household life, and continuity of good fortune across births when performed with correct tithi, restraint, and truthful conduct.

The narrative frame

  • AgastyaA royal inquirer (mahārāja/narādhipa/rājendra) · Didactic, ritual-manual, and mildly polemical in hermeneutics (asserting Śiva–Viṣṇu non-separation as ‘śāstric’).

The emotional journey

  • Dominant RasaŚānta (with devotional undertone)
  • Emotional ProgressionFrom inquiry and ethical grounding → disciplined, time-bound observance → integrative devotion (non-sectarian unity) → climactic generosity (dāna) and assurance of lasting fortune.

Planning a pilgrimage

  • Visit FeasibilityNot tirtha-specific; best approached as a home/temple vrata aligned to lunar calendrics. If desired, it can be performed at any Viṣṇu or Śiva temple that supports homa and vrata observance.
  • Best SeasonPhālguna to Māgha cycle (start in Phālguna; completion in Māgha), with practical preference for clear-weather months depending on region.
  • Related FestivalPhālguna śukla-tṛtīyā and Māgha śukla-tṛtīyā observances; thematically adjacent to tṛtīyā-based Śrī/Gaurī observances (regional variants), though this chapter specifies its own vrata sequence.

Frequently Asked Questions

The text instructs disciplined observance (vrata) grounded in purity and truthfulness, and it advances a hermeneutic claim that worship of Hari with Śrī and Rudra with Umā/Gaurī should not be treated as mutually exclusive; it labels separationist readings as non-authoritative within its stated “śāstric” framework.

The observance begins on Phālguna śukla tṛtīyā with nakta practice. A later completion/ritual gift is specified on Māgha śukla tṛtīyā. Intermediate month markers include Āṣāḍha (for pāraṇa/breaking the regimen), and dietary notes extending through Kārttika and subsequent months.

Although Pṛthivī is not directly invoked in the verses provided, the chapter encodes a model of regulated consumption—grain choices and restrictions sequenced by months—alongside calendrical alignment. In an ecological-ethical reading, such restraint can be mapped as a Purāṇic strategy for stabilizing human behavior within seasonal cycles, indirectly supporting terrestrial balance.

The speaking authority is Agastya (agastya uvāca), addressing a royal recipient (mahārāja/narādhipa/rājendra). Deities referenced include Hari/Viṣṇu with Śrī (Lakṣmī) and Rudra/Śiva with Umā/Gaurī/Girijā, framed as an interpretive unity. A qualified brāhmaṇa recipient is described in terms of Vedic learning and conduct rather than a named lineage.

Ask anything about Adhyaya 58 of the Varaha Purana

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Varaha Purana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App