Shloka 116
Determinative Exposition on Śrāddha and the Pitṛyajña
Ancestral Offering
ब्राह्मणस्य च हस्ते तु दद्यादक्षय्यमात्मवान् ॥ दक्षिणाभिः प्रतोष्यापि स्वस्ति वाच्यं विसर्जयेत् ॥
brāhmaṇasya ca haste tu dadyād akṣayyam ātmavān | dakṣiṇābhiḥ pratoṣyāpi svasti vācyaṁ visarjayet ||
خود ضبط رکھنے والا شخص اَکشَی (ناقابلِ زوال) دان برہمن کے ہاتھ میں رکھے۔ دَکشِنا دے کر بھی اسے خوش کرے، پھر سَواستی کے کلماتِ خیر کہہ کر رخصت کرے۔
Varāha (default dialogue framework)
Varaha Avatara Context: {"is_varaha_focus":false,"aspect_highlighted":"None","boar_form_detail":"None","earth_interaction":"None"}
Bhu Devi Dialogue: {"is_dialogue":false,"speaker_role":"instructor","bhu_devi_state":"None","key_question":"None"}
Mathura Mandala: {"is_mathura_related":false,"specific_site":"None","parikrama_context":"None","krishna_connection":"None"}
Dharma Shastra: {"has_dharma_rule":true,"topic":"dana","instruction_summary":"आत्मसंयमी ब्राह्मणहस्ते ‘अक्षय’ दानं दद्यात्; दक्षिणाभिः सन्तोष्य स्वस्तिवचनैः विसर्जयेत्।","karmic_consequence":"अक्षयपुण्य-प्राप्तिः, यज्ञ/श्राद्ध-सम्पूर्णता; ब्राह्मण-अतृप्तौ कर्मवैगुण्यं, फलक्षयः।"}
Vrata Mahatmya: {"has_vrata":false,"vrata_name":"None","tithi_month":"None","promised_fruit":"None"}
Cosmic Boar Symbolism: {"has_symbolism":false,"symbolic_interpretation":"None","yajna_varaha_imagery":"None","vedantic_connection":"None"}
Philosophical Teaching: {"has_teaching":true,"teaching_type":"ethical-ritual","core_concept":"दानं केवलं द्रव्यत्यागः न, अपि तु सत्कार-स्वस्तिवचन-सम्पन्नः संस्कारः; ‘अक्षय’ भावः श्रद्धा-निष्ठायां।","practical_application":"दानं हस्ते दत्त्वा, यथोचित-दक्षिणा, विनयेन स्वस्तिवचनं, ततः विसर्जनं—एतत् आचरेत्।"}
Subject Matter: ["Ethics","Ritual Procedure","Gift Economy"]
Primary Rasa: शान्त
Secondary Rasa: दान
Type: ritual_space
Related Themes: Varaha Purana 190.126-190.127 (श्राद्धक्रमः)
Visual Art Cues: {"scene_description":"यजमानः ब्राह्मणस्य हस्ते दानं स्थापयति; ब्राह्मणः तृप्तः; दक्षिणा-प्रदानं; अन्ते ‘स्वस्ति’ आशीर्वाद-वचनं, विसर्जन-हस्तमुद्रा।","item_prompts":["ब्राह्मणहस्ते दानद्रव्य","दक्षिणा-थैली/वस्त्र","स्वस्ति-आशीर्वाद मुद्रा","पूजासन","जलपात्र"],"kerala_mural_prompt":"केरलमुरल; दान-क्षणं; ब्राह्मणः आशीर्वादमुद्रया; यजमानः विनीत; शान्त-रंग, स्पष्ट-हस्तरेखा।","tanjore_prompt":"तंजावूर; दानद्रव्य व दक्षिणा स्वर्ण-उज्ज्वल; ब्राह्मण-आशीर्वाद; अलंकरण-प्रधान, सममित।","mysore_prompt":"मैसूरु; सूक्ष्म-रेखांकन; दान-प्रदान-क्षणं; कोमल-प्रकाश; शान्त-गृह्य-परिवेश।","pahari_prompt":"पहाड़ी; सरल-मानवीय भाव; दान-प्रदान; पृष्ठे गृह-आँगन; हल्की-रंगछटा।"}
Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"विनयपूर्ण, मंगल","suggested_raga":"Shree","pace":"medium-slow","voice_tone":"soft but firm"}
FAQs
It highlights the ritualized ‘gift + blessing + dismissal’ sequence, illustrating the institutional role of dakṣiṇā and formal speech-acts in South Asian ritual economy.
No location is mentioned; the verse concerns interpersonal ritual protocol.
Ritual responsibility includes disciplined giving, fair honoraria, and courteous closure with well-wishing.