Vamana Purana — Prahlada vs Nara-Narayana, Shloka 1

Prahlada’s Defeat by Nara-Narayana and Victory through Bhakti

Devanagari script

इति श्रीवामनपुराणे षष्ठो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच ततो ऽनङ्गं विभुर्द्दष्ट्वा ब्रह्मन् नारायणो मुनिः प्रहस्यैवं वचः प्राह कन्दर्व इह आस्यताम्

Transliteration

iti śrīvāmanapurāṇe ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ pulastya uvāca tato 'naṅgaṃ vibhurddaṣṭvā brahman nārāyaṇo muniḥ prahasyaivaṃ vacaḥ prāha kandarva iha āsyatām

Translation

یوں شری وامن پران کا چھٹا ادھیائے ختم ہوا۔ پلستیہ نے کہا—اے برہمن! پھر اننگ کو دیکھ کر قادرِ مطلق مُنی نارائن مسکرایا اور یوں بولا: “اے کندرپ، یہاں بیٹھو۔”

Word by Word

• इति: thus
• इति: Discourse marker (इत्यर्थ)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; समाप्त्यर्थक/उद्धरणसूचक

• श्री-वामन-पुराणे: in the Śrī Vāmana Purāṇa
• श्री-वामन-पुराणे: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: श्री + वामन + पुराण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (श्रीमत् वामनपुराणम्)

• षष्ठः: sixth
• षष्ठः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: षष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक विशेषण (ordinal)

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन

• पुलस्त्यः: Pulastya
• पुलस्त्यः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुलस्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; ऋषिनाम

• उवाच: said
• उवाच: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect); प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• ततः: then
• ततः: Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; तदनन्तरम्

• अनङ्गम्: Ananga (Kāma)
• अनङ्गम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अनङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• विभुः: the Lord (mighty one)
• विभुः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विभु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) → दृष्ट्वा (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (gerund/absolutive); पूर्वकालिक क्रिया

• ब्रह्मन्: O Brahman (sage)
• ब्रह्मन्: Sambodhana (संबोधन)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; संबोधन विभक्ति, एकवचन

• नारायणः: Nārāyaṇa
• नारायणः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नारायण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन

• मुनिः: sage
• मुनिः: Apposition to Karta (कर्ता-समनाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन

• प्रहस्य: having laughed
• प्रहस्य: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: हस् (धातु) + प्र (उपसर्ग) → प्रहस्य (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (gerund); पूर्वकालिक क्रिया

• एवम्: thus
• एवम्: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक

• वचः: words/speech
• वचः: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• प्राह: said
• प्राह: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + अह्/ब्रू (धातु)
• Form: लिट् (Perfect); प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• कन्दर्व: O Kandarva (Cupid)
• कन्दर्व: Sambodhana (संबोधन)
• Type: Noun
• Root: कन्दर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; संबोधन विभक्ति, एकवचन

• इह: here
• इह: Deśa-adhikaraṇa (देशाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक (locative adverb)

• आस्यताम्: sit (be seated)
• आस्यताम्: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आस् (धातु)
• Form: लोट् (आज्ञार्थ/imperative); मध्यमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्

Speakers

• Pulastya narrating (frame); within narrative: Nārāyaṇa muni addressing Kāma (Kandarpa/Ananga)

Primary Deities

• Nārāyaṇa (as a sage)
• Kāma (Ananga/Kandarpa)

Key Themes

• Frame narrative
• Divine pedagogy through dialogue
• Personified deities (Kāma)

Verse Rasa (Emotional Flavour)

{ "primaryRasa": "hasya", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Even potent forces like desire (Kāma) are portrayed as subordinate to higher wisdom; the sage Nārāyaṇa receives and instructs rather than reacts impulsively, modeling composure and mastery of the mind.

How does this fit the Pancalakshana?

This is primarily a narrative-frame linkage and dialogue setup, best grouped under ākhyāna / vamśānucarita-style narration rather than cosmogenesis; it functions as connective tissue between adhyāyas.

What is the symbolic significance?

Ananga (desire, ‘bodiless’) being invited to sit suggests desire can be ‘placed’ and regulated through discernment; Nārāyaṇa’s smile indicates effortless sovereignty over passions.