Verse 25
Sita
तथा दिशन्त्याभिचारसामान्येन पृथक्पृथक् । एकविंशतिशाखायामृग्वेदः परिकीर्तितः । शतं च नवशाखासु यजुषामेव जन्मनाम् । साम्नः सहस्रशाखाः स्युः पञ्चशाखा अथर्वणः । वैखानसमतस्तस्मिन्नादौ प्रत्यक्षदर्शनम् । स्मर्यते मुनिभिर्नित्यं वैखानसमतः परम् । कल्पो व्याकरणं शिक्षा निरुक्तं ज्योतिषं छन्दः—एतानि षडङ्गानि; उपाङ्गमयनं चैव मीमांसान्यायविस्तरः । धर्मज्ञसेवितार्थं च वेदवेदोऽधिकं तथा । निबन्धाः सर्वशाखा च समयाचारसङ्गतिः । धर्मशास्त्रं महर्षिणामन्तःकरणसम्भृतम् । इतिहासपुराणाख्यमुपाङ्गं च प्रकीर्तितम् । वास्तुवेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्च तथा मुने । आयुर्वेदश्च पञ्चैते उपवेदाः प्रकीर्तिताः । दण्डो नीतिश्च वार्ता च विद्या वायुजयः परः । एकविंशतिभेदोऽयं स्वप्रकाशः प्रकीर्तितः ॥२४–३१॥
तथा । दिशन्ति । आभिचार-सामान्येन । पृथक्-पृथक् । एकविंशति-शाखायाम् । ऋग्वेदः । परिकीर्तितः । शतम् । च । नव-शाखासु । यजुषाम्-एव । जन्मनाम् । साम्नः । सहस्र-शाखाः । स्युः । पञ्च-शाखाः । अथर्वणः । वैखानस-मतः । तस्मिन् । आदौ । प्रत्यक्ष-दर्शनम् । स्मर्यते । मुनिभिः । नित्यम् । वैखानस-मतः । परम् । कल्पः । व्याकरणम् । शिक्षा । निरुक्तम् । ज्योतिषम् । छन्दः । एतानि । षट्-अङ्गानि । उपाङ्ग-मयनम् । च । एव । मीमांसा-न्याय-विस्तरः । धर्मज्ञ-सेवित-अर्थम् । च । वेद-वेदः । अधिकम् । तथा । निबन्धाः । सर्व-शाखाः । च । समय-आचार-सङ्गतिः । धर्म-शास्त्रम् । महर्षिणाम् । अन्तःकरण-सम्भृतम् । इतिहास-पुराण-आख्यम् । उपाङ्गम् । च । प्रकीर्तितम् । वास्तु-वेदः । धनुः-वेदः । गान्धर्वः । च । तथा । मुने । आयुः-वेदः । च । पञ्च । एते । उप-वेदाः । प्रकीर्तिताः । दण्डः । नीतिः । च । वार्ता । च । विद्या । वायु-जयः । परः । एकविंशति-भेदः । अयम् । स्व-प्रकाशः । प्रकीर्तितः ॥
tathā diśanty ābhicāra-sāmānyena pṛthak-pṛthak | ekaviṃśatiśākhāyām ṛgvedaḥ parikīrtitaḥ | śataṃ ca navaśākhāsu yajuṣām eva janmanām | sāmnaḥ sahasraśākhāḥ syuḥ pañcaśākhā atharvaṇaḥ | vaikhānasamataḥ tasminn ādau pratyakṣadarśanam | smaryate munibhir nityaṃ vaikhānasamataḥ param | kalpo vyākaraṇaṃ śikṣā niruktaṃ jyotiṣaṃ chandaḥ—etāni ṣaḍaṅgāni; upāṅgamayanaṃ caiva mīmāṃsānyāyavistaraḥ | dharmajñasevitārthaṃ ca vedavedo'dhikaṃ tathā | nibandhāḥ sarvaśākhā ca samayācārasaṅgatiḥ | dharmaśāstraṃ maharṣiṇām antaḥkaraṇasambhṛtam | itihāsapurāṇākhyam upāṅgaṃ ca prakīrtitam | vāstuvedo dhanurvedo gāndharvaś ca tathā mune | āyurvedaś ca pañcaite upavedāḥ prakīrtitāḥ | daṇḍo nītiś ca vārtā ca vidyā vāyujayaḥ paraḥ | ekaviṃśatibhedo'yaṃ svaprakāśaḥ prakīrtitaḥ ||24–31||
یوں یہ تعلیمات اپنے اپنے استعمال کے اعتبار سے، عمومی طور پر، جدا جدا بیان کی جاتی ہیں۔ رِگ وید کی اکیس شاخیں کہی گئی ہیں؛ یجُر وید کی ایک سو نو شاخیں؛ سام وید کی ہزار شاخیں؛ اور اتھروَن کی پانچ شاخیں۔ اسی روایت میں ویکھانَس مت ابتدا میں براہِ راست دید (پرتیکش درشن) ہے؛ اور منی اسے ہمیشہ اعلیٰ و برتر مانتے ہیں۔ کلپ، ویاکرن، شکشا، نِرُکت، جیوتِش اور چھند—یہ چھ ویدانگ ہیں؛ اور میمانسا و نیائے کی تفصیلی بحثیں اس کے اُپانگ شمار ہوتی ہیں۔ نیز دھرم کے جاننے والوں کے مقاصد کی خدمت کے لیے ‘وید کا وید’ یعنی تکمیلی رسائل، نیز نِبندھ، تمام شاخیں اور رواجی آچار کی ہم آہنگی بھی بیان کی جاتی ہے۔ مہارشیوں کا دھرم شاستر اندرونی شعور میں محفوظ سمجھا جاتا ہے۔ اتہاس اور پران نامی اُپانگ بھی معروف ہے۔ اے منی! واستو وید، دھنُر وید، گاندھرو وید اور آیُروید—یہ پانچ اُپ وید کہلاتے ہیں۔ دَند (اقتدار و تعزیر)، نِیتی (سیاست)، وارْتّا (معاش و زراعت)، وِدیا (علم)، اور وायु-جَے (پَون پر غلبہ)—یہ اکیس گونہ تقسیم خود روشن قرار دی گئی ہے۔
Thus they are taught separately, in general, according to (their) distinct applications. The Ṛgveda is declared to have twenty-one branches; the Yajus has one hundred and nine branches; the Sāman is said to have a thousand branches; the Atharvan has five branches. In that (tradition) the Vaikhānasa doctrine is, at the beginning, a direct seeing (pratyakṣa-darśana); the sages always remember the Vaikhānasa doctrine as supreme. Kalpa, Vyākaraṇa, Śikṣā, Nirukta, Jyotiṣa, and Chandas—these are the six limbs (vedāṅgas); and the auxiliary disciplines include the elaborations of Mīmāṃsā and Nyāya. Also (there are) the ‘Veda-of-the-Veda’ (i.e., supplementary treatises) serving the aims sought by knowers of dharma; compendia, all branches, and the concordance of customary conduct. The Dharmaśāstra of the great seers is held within the inner faculty. The auxiliary (upāṅga) called Itihāsa and Purāṇa is also proclaimed. O sage, Vāstu-veda, Dhanur-veda, Gāndharva, and Āyurveda—these five are proclaimed as the subsidiary Vedas (upavedas). Punishment/authority (daṇḍa), polity (nīti), commerce/agriculture (vārttā), learning (vidyā), and the supreme conquest of wind (vāyu-jaya)—this twenty-onefold classification is declared as self-luminous.