Verse 24
Sita
तथा दिशन्त्याभिचारसामान्येन पृथक्पृथक् । एकविंशतिशाखायामृग्वेदः परिकीर्तितः । शतं च नवशाखासु यजुषामेव जन्मनाम् । साम्नः सहस्रशाखाः स्युः पञ्चशाखा अथर्वणः । वैखानसमतस्तस्मिन्नादौ प्रत्यक्षदर्शनम् । स्मर्यते मुनिभिर्नित्यं वैखानसमतः परम् । कल्पो व्याकरणं शिक्षा निरुक्तं ज्योतिषं छन्दः—एतानि षडङ्गानि; उपाङ्गमयनं चैव मीमांसान्यायविस्तरः । धर्मज्ञसेवितार्थं च वेदवेदोऽधिकं तथा । निबन्धाः सर्वशाखा च समयाचारसङ्गतिः । धर्मशास्त्रं महर्षिणामन्तःकरणसम्भृतम् । इतिहासपुराणाख्यमुपाङ्गं च प्रकीर्तितम् । वास्तुवेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्च तथा मुने । आयुर्वेदश्च पञ्चैते उपवेदाः प्रकीर्तिताः । दण्डो नीतिश्च वार्ता च विद्या वायुजयः परः । एकविंशतिभेदोऽयं स्वप्रकाशः प्रकीर्तितः ॥२४–३१॥
तथा । दिशन्ति । आभिचार-सामान्येन । पृथक्-पृथक् । एक-विंशति-शाखायाम् । ऋग्वेदः । परिकीर्तितः । शतम् । च । नव-शाखासु । यजुषाम्-एव । जन्मनाम् । साम्नः । सहस्र-शाखाः । स्युः । पञ्च-शाखाः । अथर्वणः । वैखानस-मतः । तस्मिन् । आदौ । प्रत्यक्ष-दर्शनम् । स्मर्यते । मुनिभिः । नित्यम् । वैखानस-मतः । परम् । कल्पः । व्याकरणम् । शिक्षा । निरुक्तम् । ज्योतिषम् । छन्दः । एतानि । षट्-अङ्गानि । उप-अङ्गम् । अयनम् । च । एव । मीमांसा । न्याय-विस्तरः । धर्म-ज्ञ-सेवित-अर्थम् । च । वेद-वेदः । अधिकम् । तथा । निबन्धाः । सर्व-शाखाः । च । समय-आचार-सङ्गतिः । धर्म-शास्त्रम् । महर्षिणाम् । अन्तःकरण-सम्भृतम् । इतिहास-पुराण-आख्यम् । उप-अङ्गम् । च । प्रकीर्तितम् । वास्तु-वेदः । धनुः-वेदः । गान्धर्वः । च । तथा । मुने । आयुः-वेदः । च । पञ्च । एते । उप-वेदाः । प्रकीर्तिताः । दण्डः । नीतिः । च । वार्ता । च । विद्या । वायु-जयः । परः । एक-विंशति-भेदः । अयम् । स्व-प्रकाशः । प्रकीर्तितः ।
tathā diśanty ābhicārasāmānyena pṛthakpṛthak | ekaviṃśatiśākhāyām ṛgvedaḥ parikīrtitaḥ | śataṃ ca navaśākhāsu yajuṣām eva janmanām | sāmnaḥ sahasraśākhāḥ syuḥ pañcaśākhā atharvaṇaḥ | vaikhānasamataḥ tasminn ādau pratyakṣadarśanam | smaryate munibhir nityaṃ vaikhānasamataḥ param | kalpo vyākaraṇaṃ śikṣā niruktaṃ jyotiṣaṃ chandaḥ—etāni ṣaḍaṅgāni; upāṅgam ayanaṃ caiva mīmāṃsānyāyavistaraḥ | dharmajñasevitārthaṃ ca vedavedo'dhikaṃ tathā | nibandhāḥ sarvaśākhā ca samayācārasaṅgatiḥ | dharmaśāstraṃ maharṣiṇām antaḥkaraṇasambhṛtam | itihāsapurāṇākhyam upāṅgaṃ ca prakīrtitam | vāstuvedo dhanurvedo gāndharvaś ca tathā mune | āyurvedaś ca pañcaite upavedāḥ prakīrtitāḥ | daṇḍo nītiś ca vārtā ca vidyā vāyujayaḥ paraḥ | ekaviṃśatibhedo'yaṃ svaprakāśaḥ prakīrtitaḥ ||24–31||
اسی طرح (ابھچار وغیرہ) کے عمومی باب کے اعتبار سے بھی انہیں جدا جدا ممتاز کیا جاتا ہے۔ رِگ وید کی اکیس شاخیں بیان کی گئی ہیں؛ یجُر وید کی ایک سو نو شاخیں؛ سام وید کی ہزار شاخیں؛ اور اتھرو وید کی پانچ شاخیں۔ اسی روایت میں ویکھانَس مت ابتدا ہی میں براہِ راست مشاہدہ ہے؛ اسے رشی ہمیشہ یاد کرتے ہیں—ویکھانَس مت ہی برتر ہے۔ کلپ، ویاکرن، شکشا، نِرُکت، جیوتش اور چھند—یہ چھ ویدانگ ہیں؛ اور اوپانگ کے طور پر وید کا آیَن (مطالعۂ طریق)، میمانسا اور وسیع نیائے بھی شمار کیے جاتے ہیں۔ نیز دھرم کے جاننے والوں کے مقاصد کے لیے خدمتگار گرنتھ، اور ‘وید کا وید’ کہلانے والے مزید معاون رسالے؛ نِبندھ، تمام شاخیں، اور رواجی آچارن کی ہم آہنگی۔ دھرم شاستر مہارشیوں کی باطنی تالیف ہے۔ اتیہاس اور پوران نامی اوپانگ بھی بیان کیا گیا ہے۔ اے منی! واستو وید، دھنُر وید، گاندھرو، اور آیوروید—یہ پانچ اوپوید کہلاتے ہیں۔ دَند (تعزیر/قانون)، نِیتی (سیاست)، وارتا (معاش/زراعت و تجارت)، وِدیا (علم)، اور وायु-جَیَ (پران/ہوا پر غلبہ)—یہ سب اکیس قسم کا خود روشن علم کہا گیا ہے۔
Likewise, they are distinguished separately according to the general category of (rites such as) exorcistic/abhicāra practices. The Ṛgveda is said to have twenty-one branches; the Yajus has one hundred and nine branches; the Sāman would have a thousand branches; the Atharvan has five branches. In that (tradition) the Vaikhānasa view is, at the beginning, a direct perception; it is remembered by sages always—the Vaikhānasa view is supreme. Kalpa, Vyākaraṇa, Śikṣā, Nirukta, Jyotiṣa, and Chandas—these are the six limbs (vedāṅgas); and as subsidiary limbs (upāṅgas) are also reckoned: (the study of) the Veda’s ‘course’ (ayana), Mīmāṃsā, and the extensive Nyāya. Also (there are) works serving the aims of knowers of dharma, and further the ‘Veda of the Veda’ (i.e., ancillary treatises); compendia, all branches, and the concordance of customary conduct. The Dharmaśāstra is the inwardly composed (teaching) of the great seers. The subsidiary limb called Itihāsa and Purāṇa is also proclaimed. O sage, Vāstu-veda, Dhanur-veda, Gāndharva, and Āyur-veda—these five are proclaimed as the upavedas. Punishment/jurisprudence (daṇḍa), polity (nīti), commerce/agriculture (vārttā), learning (vidyā), and the supreme conquest of wind (vāyu-jaya)—this is proclaimed as a twenty-onefold self-luminous (body of knowledge).