Sarvasara Upanishad 2 — Verse 2

Sanskrit (Devanagari)

आत्मेश्वरजीवः अनात्मनां देहादीनामात्मत्वेनाभिमन्यते सोऽभिमान आत्मनो बन्धः। तन्निवृत्तिर्मोक्षः॥२॥

Padapatha (Word Split)

आत्म-ईश्वर-जीवः । अनात्मनाम् देह-आदीनाम् आत्मत्वेन अभिमन्यते । सः अभिमानः आत्मनः बन्धः । तत्-निवृत्तिः मोक्षः ॥२॥

IAST Transliteration

ātmeśvarajīvaḥ anātmanāṃ dehādīnām ātmatvenābhimanyate so'bhimāna ātmanaḥ bandhaḥ | tannivṛttir mokṣaḥ ||2||

Translation

آتما—بطور ایشور اور جیوا—غیرِ آتما، جیسے بدن وغیرہ، کو آتما ہی سمجھ کر اپنا لیتا ہے؛ یہی ابھیمان (خود-شناسی کی غلط نسبت) آتما کا بندھن ہے۔ اس ابھیمان کی نِوِرتّی (زوال) ہی موکش ہے۔

Academic Translation

The Self—(as) Lord and individual—conceives the non-Self, such as the body and so on, as the Self; that identification (abhimāna) is the bondage of the Self. The cessation of that is liberation.

Verse Context

• Avidyā/adhyāsa (misidentification) as bandha; mokṣa as nivṛtti (sublation)
• Mahavakya: Directly supports mahāvākya contemplation by removing dehātma-buddhi (body-as-self notion), enabling recognition of the Self as Brahman (e.g., ‘ayam ātmā brahma’, ‘tat tvam asi’).
• Atharva
• Chandas: Prose