Verse 53
Nirvana
नियमः स्वातन्त्र्येन्द्रियनिग्रहः। भयमोहशोकक्रोधत्यागस्त्यागः। अनियामकत्वनिर्मलशक्तिः। स्वप्रकाशब्रह्मतत्त्वे शिवशक्तिसम्पुटितप्रपञ्चच्छेदनम्। तथा पत्राक्षाक्षिकमण्डलुः। भवाभावदहनम्। बिभ्रत्याकाशाधारम्। शिवं तुरीयं यज्ञोपवीतम्। तन्मया शिखा। चिन्मयं चोत्सृष्टिदण्डम्। सन्तताक्षिकमण्डलुम्। कर्मनिर्मूलनं कन्था। मायाममताहङ्कारदहनम्। श्मशाने अनाहताङ्गी। निस्त्रैगुण्यस्वरूपानुसन्धानं समयम्। भ्रान्तिहरणम्। कामादिवृत्तिदहनम्। काठिन्यदृढकौपीनम्। चीराजिनवासः। अनाहतमन्त्रः। अक्रिययैव जुष्टम्। स्वेच्छाचारस्वस्वभावो मोक्षः परं ब्रह्म। प्लववदाचरणम्। ब्रह्मचर्यशान्तिसंग्रहणम्। ब्रह्मचर्याश्रमेऽधीत्य सर्वसंविन्न्यासं संन्यासम्। अन्ते ब्रह्माखण्डाकारम्। नित्यं सर्वसन्देहनाशनम्॥
नियमः । स्वातन्त्र्य-इन्द्रिय-निग्रहः । भय-मोह-शोक-क्रोध-त्यागः । त्यागः । अनियामकत्व-निर्मल-शक्तिः । स्व-प्रकाश-ब्रह्म-तत्त्वे । शिव-शक्ति-सम्पुटित-प्रपञ्च-च्छेदनम् । तथा । पत्र-अक्ष । आक्षि-क-मण्डलुः । भव-अभाव-दहनम् । बिभ्रति । आकाश-आधारम् । शिवम् । तुरीयम् । यज्ञोपवीतम् । तत्-मया । शिखा । चित्-मयम् । च । उत्सृष्टि-दण्डम् । सन्तत-आक्षि-क-मण्डलुम् । कर्म-निर्मूलनम् । कन्था । माया-अममता-अहङ्कार-दहनम् । श्मशाने । अनाहत-अङ्गी । निः-त्रैगुण्य-स्वरूप-अनुसन्धानम् । समयम् । भ्रान्ति-हरणम् । काम-आदि-वृत्ति-दहनम् । काठिन्य-दृढ-कौपीनम् । चीर-अजिन-वासः । अनाहत-मन्त्रः । अक्रियया एव । जुष्टम् । स्वेच्छाचार-स्व-स्वभावः । मोक्षः । परम् । ब्रह्म । प्लववत् । आचरणम् । ब्रह्मचर्य-शान्ति-संग्रहणम् । ब्रह्मचर्य-आश्रमे । अधीत्य । सर्व-संवित्-न्यासम् । संन्यासम् । अन्ते । ब्रह्म-अखण्ड-आकारम् । नित्यम् । सर्व-सन्देह-नाशनम् ॥
niyamaḥ svātantryendriyanigrahaḥ | bhayamohśokakrodhatyāgas tyāgaḥ | aniyāmakatvanirmalaśaktiḥ | svaprakāśabrahmatattve śivaśaktisampuṭitaprapañcacchedanam | tathā patrākṣākṣikamaṇḍaluḥ | bhavābhāvadahanam | bibhraty ākāśādhāram | śivaṃ turīyaṃ yajñopavītam | tanmayā śikhā | cinmayaṃ cotsṛṣṭidaṇḍam | santatākṣikamaṇḍalum | karmanirmūlanaṃ kanthā | māyāmamatāhaṅkāradahanam | śmaśāne anāhatāṅgī | nistrai-guṇyasvarūpānusandhānaṃ samayam | bhrāntiharaṇam | kāmādivṛttidahanam | kāṭhinyadṛḍhakaupīnam | cīrājinavāsaḥ | anāhatamantraḥ | akriyayāiva juṣṭam | svecchācārasvasvabhāvo mokṣaḥ paraṃ brahma | plavavad ācaraṇam | brahmacaryaśāntisaṅgrahaṇam | brahmacaryāśrame ’dhītya sarvasaṃvinnāsaṃ saṃnyāsam | ante brahmākhaṇḍākāram | nityaṃ sarvasaṃdehanāśanam ||
نیام وہ ہے کہ آزادی کے اندر حواس کو قابو میں رکھا جائے، یعنی خود پر حکمرانی۔ تیاگ یہ ہے کہ خوف، فریبِ نظر، غم اور غضب کو چھوڑ دیا جائے۔ بیرونی احکام سے غیرمقید رہنے کی بےداغ قوت ہی نیام ہے۔ برہمن کی خود روشن حقیقت میں، شیوا-شکتی کے آغوش میں لپٹے ہوئے اس ظاہری جگت کا چھیدن—یعنی اس کی گرہ کاٹ دینا—ہے۔ منڈلو (آب دان) دراصل آنکھوں کا دائرہ ہے، یعنی مسلسل ساکشی بھاؤ۔ بھَو اور اَبھَو کا دہن۔ آکاش کے آدھار کو دھارن کرنا۔ یگیوپویت (جنیو) شیوا ہے، توریہ—چوتھی حالت۔ شکھا اسی ‘تت’ سے بنی ہے۔ ترک کیا ہوا ڈنڈا چِت کی سرشت ہے۔ سدا حاضر ساکشی-منڈلو۔ کنتھا (چادر) کرم کی جڑ کا اکھاڑنا ہے۔ مایا، ممتا اور اہنکار کا دہن۔ شمشان میں انگ انাহত—غیر مجروح و غیر متاثر—ہے۔ سمیہ یہ ہے کہ تین گُنوں سے پرے سوروپ کی جستجو کی جائے۔ بھرم کا ہٹ جانا۔ کام سے شروع ہونے والی ورتیوں کا دہن۔ کوپین سختی اور پختگی ہے۔ رہائش چیتھڑوں اور چمڑے میں ہے۔ منتر انাহত ہے۔ صرف اکرِیا—بےعملی—سے ہی اس کا رس لیا جاتا ہے۔ اپنی ہی سرشت، اپنی اِچھا کے مطابق آزاد آچرن، موکش ہے—پرَم برہمن۔ آچرن بیڑے کی مانند ہو۔ برہماچریہ کی شانتی کو سمیٹنا۔ برہماچریہ آشرم میں ادھیयन کر کے، سنّیاس یہ ہے کہ سب سنوِت-شناختوں کو رکھ دیا جائے۔ آخر میں برہمن کی اکھنڈ آکار میں ٹھہرنا۔ نِتّیہ سبھی سندیہوں کا نِوارن۔
Niyama is the restraint of the senses in freedom (self-mastery). Renunciation is the abandonment of fear, delusion, grief, and anger. The stainless power of being unruled (not governed by external injunctions) [is niyama]. In the self-luminous reality of Brahman, the cutting off of the phenomenal world, enclosed (integrated) with Śiva-Śakti. Likewise, the water-pot (maṇḍalu) is the circle of the eyes (vision) [i.e., constant witnessing]. The burning of becoming and non-becoming. Bearing the support of space. The sacred thread is Śiva, the Fourth (turīya). The topknot is made of That. The staff cast away is of the nature of consciousness. The ever-present eye-circle water-pot. The cloak is the uprooting of karma. The burning of māyā, non-possessiveness, and egoity. In the cremation-ground, the body is unstruck (unwounded/untouched). The observance (samaya) is inquiry into the nature beyond the three guṇas. The removal of error. The burning of the modifications beginning with desire. The loincloth is hardness and firmness. The dwelling is in rags and skin. The mantra is the unstruck (anāhata). Enjoyed by non-action alone. One’s own nature—free conduct according to one’s will—is liberation, the supreme Brahman. Conduct like a raft. Gathering the peace of brahmacarya. Having studied in the brahmacarya-āśrama, renunciation is the laying down of all consciousness-identifications. In the end, [abidance in] Brahman as the undivided form. Ever the destruction of all doubts.