Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 2

Devanagari script

दामोदरे नदी प्रोक्ता स्वर्णरेषेति या स्मृता । ब्रह्मकुण्डं च तत्रैव तथा ब्रह्मेश्वरः स्मृतः

Transliteration

dāmodare nadī proktā svarṇareṣeti yā smṛtā | brahmakuṇḍaṃ ca tatraiva tathā brahmeśvaraḥ smṛtaḥ

Translation

وہاں دَامودرَا نامی ایک ندی بتائی گئی ہے، جو ‘سورن ریشا’ کے نام سے بھی یاد کی جاتی ہے۔ وہیں برہما کنڈ ہے، اور برہمیشر بھی وہاں مشہور ہے۔

Word by Word

• दामोदरे: in Dāmodara (place/river-region)
• दामोदरे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दामोदर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन

• नदी: a river
• नदी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नदी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• प्रोक्ता: is said/called
• प्रोक्ता: Kriya (Predicate)
• Type: Verb
• Root: प्र + वच् (धातु)
• Form: कृदन्त; क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भूतकालिक-कर्तरि प्रयोग (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• स्वर्णरेषा: Golden Line (name)
• स्वर्णरेषा: Predicate nominative
• Type: Noun
• Root: स्वर्ण + रेषा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; समासः—स्वर्णा रेषा (कर्मधारय)

• इति: thus/‘called’
• इति: Sambandha (Quotation marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उद्धरण/नामनिर्देशसूचक (quotative)

• या: which (she)
• या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; सम्बन्धवाचक सर्वनाम

• स्मृता: is remembered/known
• स्मृता: Kriya (Predicate)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु)
• Form: कृदन्त; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• ब्रह्मकुण्डम्: Brahma’s pond
• ब्रह्मकुण्डम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्म + कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; समासः—ब्रह्मणः कुण्डम् (षष्ठी-तत्पुरुष)

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb)

• एव: indeed/just
• एव: Sambandha (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (emphasis)

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/अनुक्रम (likewise)

• ब्रह्मेश्वरः: Brahmeśvara (Lord Brahma’s Īśvara)
• ब्रह्मेश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्म + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; समासः—ब्रह्मणः ईश्वरः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• स्मृतः: is remembered/known
• स्मृतः: Kriya (Predicate)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु)
• Form: कृदन्त; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dāmodarā (Svarṇareṣā) nadī; Brahma-kuṇḍa; Brahmeśvara

Type: sangam

Visual Art Cues

Scene: A golden-hued river (Svarṇareṣā) flows past steps leading to Brahma-kuṇḍa; nearby stands the Brahmeśvara liṅga shrine, with pilgrims bathing and offering water.

Characters & Entities

• Dāmodarā River
• Svarṇareṣā
• Brahma-kuṇḍa
• Brahmeśvara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic sacred geography ties liberation-oriented practice to specific waters (nadī/kuṇḍa) and a consecrated Śiva presence (Brahmeśvara).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dāmodarā/Svarṇareṣā river, Brahma-kuṇḍa, and the Brahmeśvara shrine within Vastrāpatha-kṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicit tīrtha practice: visiting sacred river/kuṇḍa and worshipping Brahmeśvara (though not explicitly detailed here).