Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 36

Devanagari script

यक्षेशः सवितानाम श्यामः पूज्यः प्रयत्नतः । ऐशान्यां दिशि विप्रेन्द्राः स्थिता ये तान्वदाम्यहम्

Transliteration

yakṣeśaḥ savitānāma śyāmaḥ pūjyaḥ prayatnataḥ | aiśānyāṃ diśi viprendrāḥ sthitā ye tānvadāmyaham

Translation

یکشیش، جس کا نام سَوِتا ہے، اور شیام—ان کی پوری لگن سے پوجا کرنی چاہیے۔ اے برہمنوں میں افضل، اب میں شمال مشرقی سمت میں قائم ہستیوں کا بیان کرتا ہوں۔

Word by Word

• यक्षेशः: lord of the Yakṣas
• यक्षेशः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यक्ष (प्रातिपदिक) + ईश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘यक्षाणाम् ईशः’

• सविता: Savitā (Sun)
• सविता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सवितृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• नाम: by name
• नाम: Sambandha/Name-marker (सम्बन्ध/नामसूचक)
• Type: Indeclinable
• Root: नामन् (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; नाम-प्रयोगे ‘called’

• श्यामः: Śyāma
• श्यामः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: श्याम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; (नामरूपेण)

• पूज्यः: worthy of worship
• पूज्यः: Vidheyaviśeṣaṇa (Predicate adjective/विधेयविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पूज्य (कृदन्त-प्रातिपदिक; √पूज् (धातु))
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विधेय-विशेषण; ‘पूजनीय’

• प्रयत्नतः: earnestly
• प्रयत्नतः: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रयत्न (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; तसिल्-प्रत्ययान्त-क्रियाविशेषण (adverb) ‘with effort/earnestly’

• ऐशान्यां: in the north-eastern
• ऐशान्यां: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: ऐशान्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; दिशि इति पदस्य विशेषणम्

• दिशि: direction
• दिशि: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• विप्रेन्द्राः: O best of Brahmins
• विप्रेन्द्राः: Sambodhana/Addressed (सम्बोधनार्थे प्रथमा)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘विप्राणाम् इन्द्राः’ (श्रेष्ठाः)

• स्थिताः: situated
• स्थिताः: Vidheyaviśeṣaṇa (Predicate adjective/विधेयविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भूतभावे; ‘standing/situated’

• ये: who
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; सम्बन्धबोधक-यः (relative pronoun)

• तान्: them
• तान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन

• वदामि: I tell
• वदामि: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वद् (धातु)
• Form: लट् (Present), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन; परस्मैपदम्

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

Speaker

Skanda (deduced from Dvārakā Māhātmya direction-wise listing)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Aiśānya sector (Dvārakā-kṣetra)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: viprendra (best of brāhmaṇas)

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim group at the northeastern edge of Dvārakā’s sacred precinct, pausing to worship Yakṣeśa Savitā and Śyāma—depicted as dignified guardian figures with protective weapons and benevolent gaze, with a subtle NE directional marker.

Characters & Entities

• Yakṣeśa
• Savitā
• Śyāma
• Aiśānya-diś (northeast)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The kṣetra is protected in every direction; honoring directional guardians supports orderly, dharmic pilgrimage and worship.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dvārakā, especially its directional (aiśānya/northeast) sacred arrangement of protectors.

What ritualistic prescription is mentioned?

Earnest worship (pūjā) is prescribed for Yakṣeśa (Savitā-nāma) and Śyāma.