Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 108

Devanagari script

मुखं प्रपीडयित्वाऽसौ पाणीनगणयत्तदा । एकं त्रीणिदशाष्टौ च विपरीतक्रमेण च

Transliteration

mukhaṃ prapīḍayitvā'sau pāṇīnagaṇayattadā | ekaṃ trīṇidaśāṣṭau ca viparītakrameṇa ca

Translation

بچکانہ کھیل میں اس نے منہ دبا کر پھر انگلیوں پر گنا: ‘ایک، تین، دس، آٹھ’—اور الٹے ترتیب سے بھی۔

Word by Word

• मुखम्: the mouth/face
• मुखम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचनम्

• प्रपीडयित्वा: having pressed
• प्रपीडयित्वा: Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: प्र+पीड् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (absolutive/gerund), पूर्वकालिकक्रिया

• असौ: he (that one)
• असौ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचनम्; सर्वनाम

• पाणीन्: hands
• पाणीन्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पाणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचनम्

• अगणयत्: counted
• अगणयत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गणय् (धातु; गण्-धातोः णिच्)
• Form: लङ् (Imperfect/Past), प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम्; परस्मैपदम्

• तदा: then
• तदा: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्ययम् (temporal adverb)

• एकम्: one
• एकम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: एक (प्रातिपदिक/संख्याशब्द)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचनम्; संख्यावाचकः

• त्रीणि: three
• त्रीणि: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: त्रि (प्रातिपदिक/संख्याशब्द)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचनम्; संख्यावाचकः

• दश: ten
• दश: Karma (कर्म)
• Type: Indeclinable
• Root: दश (अव्यय/संख्याशब्द)
• Form: संख्यावाचक-अव्ययम् (numeral, indeclinable in this usage)

• अष्टौ: eight
• अष्टौ: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अष्टन् (प्रातिपदिक/संख्याशब्द)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया (2nd/Accusative), द्विवचनम् (अष्टौ इति रूपम्)

• च: and
• च: None
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्ययम् (conjunction)

• विपरीतक्रमेण: in reverse order
• विपरीतक्रमेण: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: विपरीत+क्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचनम्; प्रकारवाचकः (in reverse order)

• च: and
• च: None
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्ययम् (conjunction)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kedāra/Kedāranātha

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Infant Kumāra, cheeks puffed from playful pressing of his mouth, raises tiny fingers as if counting in a strange sequence; Śiva and Pārvatī watch with amused wonder; sages observe the omen-like play.

Characters & Entities

• Kumāra (Skanda)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even simple, playful acts can be sanctified when associated with divine presence—līlā invites affectionate devotion rather than fear.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kedāra, as the narrative setting for Kumāra’s divine childhood līlā.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a descriptive līlā-episode meant to cultivate loving remembrance (smaraṇa) of the deity.