Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 55

Devanagari script

इंद्रं हित्वा मनोज्ञं च यमं चैव महाप्रभम् । नैरृतं च विशालाक्षं वरुणं च अपां पतिम्

Transliteration

iṃdraṃ hitvā manojñaṃ ca yamaṃ caiva mahāprabham | nairṛtaṃ ca viśālākṣaṃ varuṇaṃ ca apāṃ patim

Translation

دلکش اِندر کو چھوڑ کر، اور عظیم رب یَم کو بھی؛ اور کشادہ چشم نَیرِّت کو، اور پانیوں کے مالک وَرُن کو بھی—

Word by Word

• इन्द्रम्: Indra
• इन्द्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• हित्वा: having abandoned
• हित्वा: Kriya-visheṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: हा (धातु) + क्त्वा (अव्यय-कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund), पूर्वकालिक क्रिया

• मनोज्ञम्: pleasing, delightful
• मनोज्ञम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: मनोज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• यमम्: Yama
• यमम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• एव: indeed, just
• एव: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्यय (emphatic particle)

• महाप्रभम्: great-lordly, very powerful
• महाप्रभम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: महाप्रभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—कर्मधारय (महान् प्रभुः/प्रभा यस्य)

• नैरृतम्: Nairṛta (deity of the southwest)
• नैरृतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नैरृत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (नैरृतः = निर्ऋतेः/निरृतिदेवता)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• विशालाक्षम्: wide-eyed
• विशालाक्षम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: विशालाक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः—विशालाः अक्षी यस्य

• वरुणम्: Varuṇa
• वरुणम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वरुण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• अपाम्: of the waters
• अपाम्: Shashthi-sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अप् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), बहुवचन

• पतिम्: lord
• पतिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Rudra (Śiva) in baṭu-rūpa

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kedāra (Kedāranātha)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A Himalayan tapas-site: a radiant baṭu-form Rudra speaks while the cosmic guardians are implicitly ‘set aside’—their emblems (vajra, daṇḍa, noose, water-pot) appear as subdued motifs around the ascetic scene.

Characters & Entities

• Indra
• Yama
• Nairṛta
• Varuṇa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The verse frames a choice: leaving even great deities behind, the seeker is drawn toward a higher, ultimate refuge.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kedāra-kṣetra, where the narrative emphasizes Śiva’s unique greatness.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual is stated; it is part of a theological argument within the story.