Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 67

Devanagari script

उत्पत्तिपालनविनाशकरी च या वै कृत्वाग्रतः सत्त्वरजस्तमांसि । सा चेतनेन ददृशे पुरतो हरेण संमोहनी सकलमंगलमंगलैका

Transliteration

utpattipālanavināśakarī ca yā vai kṛtvāgrataḥ sattvarajastamāṃsi | sā cetanena dadṛśe purato hareṇa saṃmohanī sakalamaṃgalamaṃgalaikā

Translation

جو پیدائش، پرورش اور فنا کی کارفرما ہے، جس نے اپنے آگے ستو، رجس اور تمس کے گُن قائم کیے—وہی سموہنی، تمام منگلوں میں یکتا پرم منگل، ہَر (ہَرَ) نے پوری ہوش مندی کے ساتھ روبرو دیکھی۔

Word by Word

• उत्पत्ति-पालन-विनाश-करी: the doer of creation, maintenance, and destruction
• उत्पत्ति-पालन-विनाश-करी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: उत्पत्ति (प्रातिपदिक) + पालन (प्रातिपदिक) + विनाश (प्रातिपदिक) + करिन्/करी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण; (उत्पत्तेः पालनस्य विनाशस्य च कर्त्री)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय

• या: she who
• या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक-अव्यय (emphatic particle)

• कृत्वा: having made/placing
• कृत्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) (कृञ् करणे)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय-भावकृदन्त (gerund/absolutive)

• अग्रतः: in front
• अग्रतः: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अग्रतः (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (adverb of place)

• सत्त्व-रजस्-तमांसि: sattva, rajas, and tamas (the three guṇas)
• सत्त्व-रजस्-तमांसि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सत्त्व (प्रातिपदिक) + रजस् (प्रातिपदिक) + तमस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; इतरेतर-द्वन्द्व

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• चेतनेन: by consciousness / by the conscious one
• चेतनेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: चेतन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• ददृशे: was seen / appeared
• ददृशे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) (दृशिर् प्रेक्षणे)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• पुरतः: before, in the presence of
• पुरतः: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरतः (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (adverb)

• हरेण: by Hari (Viṣṇu)
• हरेण: Kartr (Agent in passive/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• संमोहनी: the Enchantress (Saṃmohanī)
• संमोहनी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: संमोहनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; संज्ञा/विशेषणवत्

• सकल-मङ्गल-मङ्गल-एका: the sole auspiciousness of all auspicious things
• सकल-मङ्गल-मङ्गल-एका: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सकल (प्रातिपदिक) + मङ्गल (प्रातिपदिक) + मङ्गल (प्रातिपदिक) + एक (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण; (सकलानां मङ्गलानां मङ्गलम्—तस्यैका/एकरूपा)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) narrating to the sages (deduced)

Characters & Entities

• Hara (Śiva)
• Devī (Girijā/Gaurī)
• Three guṇas (sattva, rajas, tamas)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

All cosmic processes operate through Śakti and the guṇas; liberation begins by recognizing the source beyond enchantment—supreme auspiciousness itself.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kedāra-kṣetra, where the text frames profound metaphysics as part of the place’s revelatory sacredness.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct prescription; it provides a doctrinal basis for Devī worship and guṇa-transcending contemplation.