Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 53

Devanagari script

अमत्तभूतैर्बहुभिस्त्रपां त्यक्त्वा मनीषिभिः । अकाले कोकिला भिश्च व्याप्तामासीन्महीतलम्

Transliteration

amattabhūtairbahubhistrapāṃ tyaktvā manīṣibhiḥ | akāle kokilā bhiśca vyāptāmāsīnmahītalam

Translation

زمین کا چہرہ بے شمار جانداروں سے بھر گیا، گویا سب مدہوش ہوں—حیا کو چھوڑ کر، حتیٰ کہ دانا بھی۔ اور بے موسم کوئلوں کی کوک بھی ہر سمت پھیل گئی۔

Word by Word

• अमत्तभूतैः: by sober beings
• अमत्तभूतैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अमत्त (प्रातिपदिक) + भूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; समासः कर्मधारय (अमत्ताः भूताः = sober beings)

• बहुभिः: by many
• बहुभिः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बहु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन

• त्रपाम्: shame/modesty
• त्रपाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: त्रपा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन

• त्यक्त्वा: having abandoned
• त्यक्त्वा: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: त्यज् (धातु) + त्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (gerund/absolutive: having abandoned)

• मनीषिभिः: by sages/wise ones
• मनीषिभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: मनीषिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन

• अकाले: at an untimely time
• अकाले: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अकाल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (locative: at an untimely time)

• कोकिलाभिः: by cuckoos
• कोकिलाभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: कोकिला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपात

• व्याप्ता: was pervaded
• व्याप्ता: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि+आप् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रियासमानार्थक (was pervaded)

• आसीत्: was
• आसीत्: Kriya (Auxiliary/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• महीतलम्: the earth’s surface
• महीतलम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महीतल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुष (मही-तलम् = surface of the earth)

Speaker

Lomaharṣaṇa Sūta (deduced: Māheśvarakhaṇḍa narration to sages)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kedāra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Earth overrun with beings behaving as if intoxicated; modesty abandoned; even sages affected. Out-of-season cuckoos call everywhere—an uncanny spring erupting in the wrong time.

Characters & Entities

• Kokilā (cuckoo)
• Mahītala (earth)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When dharma-like order in nature shifts, it signals a deeper cosmic movement around great tapas and divine purpose.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kedāra-kṣetra (Kedarnath region) within the Kedārakhaṇḍa of the Skanda Purāṇa.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; the verse functions as a narrative omen-setting for the Kedāra māhātmya.